Chuyên gia từ Dragon Capital nhận định, nỗi lo mất mát và cách nhìn nhận thị trường theo hướng ngắn hạn thường khiến nhiều người trì hoãn các quyết định đầu tư, chờ đợi thời điểm "bắt đáy", từ đó có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu suất sinh lời về lâu dài.
Bà Lương Thị Mỹ Hạnh, Giám đốc Quản lý tài sản Khối trong nước của Dragon Capital, chỉ ra rằng số đông nhà đầu tư hiện nay có tâm lý "sẽ rót vốn khi tình hình ổn định hơn", đặc biệt trong các giai đoạn thị trường nhiều biến động như năm 2018, 2020 hoặc 2022. Tình trạng "chờ đợi thời cơ" này không chỉ đơn thuần là sự thận trọng, mà là một hiệu ứng tâm lý phổ biến. Tuy nhiên, chính vì hiệu ứng này, nhiều nhà đầu tư cá nhân đã bỏ lỡ những cơ hội quan trọng để tích lũy tài sản trong dài hạn.
Tâm lý do dự của nhà đầu tư trước thị trường
Năm 1979, hai nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tversky đã công bố một công trình nghiên cứu trên tạp chí Econometrica, đặt nền móng cho khái niệm "sợ mất mát" (loss aversion). Theo khái niệm này, con người thường trải nghiệm cảm giác đau khổ khi mất mát mạnh mẽ hơn nhiều so với niềm vui khi đạt được một khoản lợi nhuận tương đương. Ví dụ điển hình là nỗi đau từ việc đánh mất 100 USD có thể lớn gấp đôi niềm vui khi kiếm được chính số tiền đó.
Bên cạnh nỗi sợ thua lỗ, một yếu tố tâm lý khác cũng ảnh hưởng đáng kể đến hành vi của nhà đầu tư là "đánh giá cận thị" (myopic evaluation) – tức là xu hướng phóng đại tầm quan trọng của những biến động tức thời, trong khi quên đi mục tiêu dài hạn. Hai hiệu ứng tâm lý này thường tạo ra một vòng lặp tiêu cực.
Bà Hạnh chia sẻ, qua nhiều năm quan sát hành vi đầu tư của cá nhân, mô hình tâm lý này liên tục lặp lại. Các nhà đầu tư thường có xu hướng chờ đợi cho đến khi có đủ vốn lớn, hoặc khi thị trường trở nên "thuận lợi", hoặc tình hình chung ổn định hơn.
Bà Hạnh phân tích: "Khi nhà đầu tư không xác lập các mục tiêu đầu tư rõ ràng, mọi biến động ngắn hạn trên thị trường đều có khả năng tác động đến tâm lý của họ. Điều này khiến họ nhìn nhận những biến động ấy như rủi ro và có thể hành động trái ngược với kế hoạch ban đầu đã đề ra."
Nhiều báo cáo trên thế giới cũng đã chỉ rõ sự ảnh hưởng của các yếu tố tâm lý này đến hiệu quả đầu tư. Chẳng hạn, Báo cáo QAIB (Quantitative Analysis of Investor Behavior) năm 2025 của Dalbar – một tổ chức nghiên cứu độc lập của Mỹ thành lập từ năm 1985 – đã ghi nhận mức lợi nhuận trung bình của nhà đầu tư quỹ cổ phiếu vào năm 2024 chỉ đạt 16,54%. Trong khi đó, cùng năm, chỉ số S&P 500 lại tăng trưởng tới 25,02%. Khoảng cách chênh lệch giữa lợi nhuận thực tế và tỷ suất sinh lời tiêu chuẩn này lên đến gần 8,5%.
Theo Dalbar, phần lớn sự khác biệt này không phải do việc chọn sai quỹ hoặc cổ phiếu, mà chủ yếu xuất phát từ hành vi của chính nhà đầu tư. Cụ thể, trong năm 2024, nhà đầu tư đã rút tiền khỏi thị trường vào mỗi quý, với đợt rút vốn lớn nhất diễn ra ngay trước khi thị trường chứng kiến sự tăng trưởng mạnh mẽ. Đây là một minh chứng rõ ràng về tác động của việc đánh giá ngắn hạn đối với kết quả đầu tư dài hạn.
Theo các chuyên gia từ Dragon Capital, rủi ro lớn nhất khi trì hoãn đầu tư không nằm ở những biến động ngắn hạn của thị trường, mà chính là chi phí cơ hội của thời gian. Điều này đặc biệt quan trọng đối với nhóm nhà đầu tư trong độ tuổi 20-30, bởi đây là giai đoạn họ có quỹ thời gian đầu tư dài nhất để tối đa hóa lợi thế từ lãi kép. Tuy nhiên, nhiều người vẫn giữ một lượng tiền mặt đáng kể với ý định chỉ đầu tư khi tích lũy đủ một khoản tiền lớn. Trong khi đó, dòng tiền này gần như không tạo ra lợi nhuận và sức mua của nó có thể bị bào mòn dần do lạm phát.
Phép nghịch lý của việc "canh đáy"
Dragon Capital cho biết, một trong những quan niệm sai lầm phổ biến của những nhà đầu tư mới là cho rằng để đầu tư hiệu quả, họ phải liên tục dự đoán diễn biến của thị trường hoặc phải xác định chính xác thời điểm mua vào và bán ra.
Xét về khía cạnh xác suất, chiến lược "canh thời điểm" đòi hỏi nhà đầu tư phải dự đoán chính xác cả hai thời điểm: lúc bán ra để chốt lời và lúc mua vào để "bắt đáy". Ngay cả những quỹ đầu tư chuyên nghiệp, với đội ngũ phân tích sâu rộng, cũng rất hiếm khi thực hiện được điều này một cách nhất quán theo thời gian.
Điều nghịch lý là, càng cố gắng tối ưu hóa thời điểm mua bán, nhà đầu tư càng dễ rơi vào trạng thái chần chừ và bỏ lỡ cơ hội, bởi thị trường luôn tồn tại vô vàn yếu tố bất định phía trước. Đây cũng là lý do vì sao phương pháp đầu tư định kỳ (DCA – chiến lược trung bình giá) lại khá phổ biến trên thị trường. Phương pháp này khuyến khích chia nhỏ tổng số vốn để mua vào đều đặn theo một lịch trình cố định, thay vì đổ toàn bộ vốn vào một giao dịch duy nhất.
Theo quan sát của Dragon Capital, với 75 kịch bản đầu tư định kỳ vào quỹ mở, trải dài từ 12 tháng trước đáy đến 12 tháng sau đáy, qua ba giai đoạn biến động lớn của thị trường chứng khoán Việt Nam (2018, 2020, 2022), có tới 83% kịch bản cho hiệu suất vượt trội so với chỉ số VN-Index. Sau 24 tháng, tỷ lệ này tăng lên 95%. Đặc biệt, đối với thời gian đầu tư từ 36 tháng trở lên, toàn bộ các kịch bản đều ghi nhận kết quả vượt chỉ số thị trường. Dữ liệu này không khẳng định đầu tư định kỳ luôn vượt trội hơn việc canh thời điểm, nhưng nó minh chứng rằng nhà đầu tư hoàn toàn có thể đạt được kết quả tích cực mà không cần phải dự đoán chính xác chu kỳ thị trường.
Thay vì nỗ lực dự đoán diễn biến thị trường, bà Hạnh khuyên những người mới tham gia nên xây dựng một kế hoạch đầu tư có tính kỷ luật cao. Bước đầu tiên là xác định rõ ràng các mục tiêu tài chính cụ thể, chẳng hạn như mua nhà, chuẩn bị học phí cho con cái, hoặc lập kế hoạch nghỉ hưu. Việc có mục tiêu rõ ràng sẽ giúp nhà đầu tư nhìn nhận đúng bản chất của những biến động ngắn hạn.
Bước tiếp theo là lựa chọn một khoản tiền hợp lý để đầu tư hàng tháng và thiết lập cơ chế chuyển khoản tự động. Bà Hạnh cho rằng, dù tự động hóa không phải là giải pháp cho mọi vấn đề trong đầu tư, nhưng nó đóng vai trò quan trọng trong việc loại bỏ một trong những rủi ro phổ biến nhất: đưa ra quyết định dựa trên cảm xúc trong những giai đoạn thị trường đầy biến động.
Cuối cùng, điều quan trọng là chọn kênh đầu tư phù hợp với khả năng tài chính và mức độ theo dõi cá nhân. Chứng chỉ quỹ là một lựa chọn lý tưởng, cho phép nhà đầu tư định kỳ với số tiền nhỏ, đồng thời danh mục được quản lý bởi đội ngũ chuyên gia. Kênh này đặc biệt thích hợp cho những ai muốn tham gia thị trường mà không cần phải theo dõi biến động hàng ngày. Giải pháp này giúp giải quyết các vấn đề về thời gian và áp lực tâm lý, đồng thời tối ưu hóa hiệu suất sinh lời dài hạn nhờ vào năng lực quản lý chuyên sâu.
Minh chứng thực tế cho thấy, quỹ DCDS do Dragon Capital quản lý đã đạt mức lợi nhuận kép bình quân 21,9% mỗi năm trong 3 năm qua (tính theo giá NAV tại ngày 31/5/2026), vượt trội so với mức tăng trưởng của VN-Index trong cùng kỳ.
Bà Hạnh khẳng định: "Đối với người mới bắt đầu, việc xây dựng thói quen đầu tư định kỳ và phù hợp với khả năng tài chính cá nhân có ý nghĩa quan trọng hơn nhiều so với việc cố gắng canh mua đáy hay bán đỉnh."
Sự e ngại rủi ro mất vốn và xu hướng nhìn nhận thị trường trong ngắn hạn thường làm chậm trễ quyết định đầu tư của nhiều cá nhân.
Nếu trì hoãn quá lâu, tiền mặt sẽ không sinh lời và nhà đầu tư sẽ đánh mất khả năng hưởng lợi từ tăng trưởng của thị trường.
Thay vì cố gắng dự đoán đỉnh đáy, việc tập trung vào tích lũy định kỳ và chiến lược đầu tư dài hạn mang lại hiệu quả cao hơn.
Các nhà đầu tư mới có thể khởi sự với số vốn khiêm tốn, đều đặn phân bổ vào các sản phẩm như chứng chỉ quỹ để đạt mục tiêu dài hạn.
Cảm ơn quý độc giả đã theo dõi bài viết này. Hy vọng những thông tin được chia sẻ sẽ giúp bạn có cái nhìn rõ hơn về hành vi đầu tư. Đừng ngần ngại khám phá thêm các nội dung liên quan để nâng cao kiến thức tài chính của mình!
Ý kiến bạn đọc (0)