Bản chất thật sự phía sau quỹ phụ huynh là gì?

Luật sư

“Tôi xin phép không nộp khoản thu này”.

Dòng tin nhắn được gửi đi, cắt ngang cuộc trao đổi xôn xao về việc sắm sửa cơ sở vật chất nhân dịp đầu năm học. Chị chia sẻ rằng bản thân đã đặt câu hỏi ngược lại cho Ban đại diện cha mẹ học sinh: "Lý do gì chúng tôi phải bỏ tiền mua máy điều hòa mới, trong khi thiết bị 'cũ' chỉ mới đưa vào sử dụng từ năm ngoái?".

Mặc dù chi phí chia đều cho hơn 50 gia đình chỉ phát sinh thêm gần 200.000 đồng mỗi người, chị vẫn quyết định từ chối đóng góp. Dẫu vậy khi năm học mới bắt đầu, máy lạnh vẫn được lắp mới. Một vài phụ huynh đã ôn tồn giải thích: Các em học sinh chuyển sang phòng học khác, mà thiết bị ở phòng này lại sắp hỏng, không lẽ lại tháo máy lạnh 'cũ' mang theo?

Dù vậy, chị vẫn giữ nguyên quan điểm và không bận tâm đến những lời bàn ra tán vào xung quanh.

Bản thân tôi cũng từng lâm vào tình cảnh tương tự. Thế nhưng cũng như số đông phụ huynh khác, tôi lại chấp nhận đóng nộp năm này qua năm khác. Những danh mục được đưa ra nghe chừng đều hợp lý: từ máy điều hòa, rèm che nắng cho đến bóng đèn... Chẳng ai mong muốn con em mình phải ngồi học trong không gian nóng bức và thiếu sáng. Trưởng ban phụ huynh thông báo tổng kinh phí là như vậy, việc thu nộp trên tinh thần tự nguyện, nhưng ai nấy đều ngầm hiểu là chia đều. Hễ có người hoàn thành nộp tiền rồi tải ảnh chuyển khoản lên nhóm, những người tiếp theo cứ thế làm theo.

Tôi rất sẵn lòng đóng góp nhằm mang lại môi trường học tập tốt nhất cho con. Dù vậy, tôi vẫn cảm nhận được sự vô lý. Trường học xuất phát nhu cầu về cơ sở vật chất, ban đại diện đứng ra quyên góp, thầy cô truyền đạt thông tin, còn phụ huynh trở thành bên thanh toán. Mỗi khi xuất hiện ý kiến phản ánh, nhà trường lại khẳng định không hề thu tiền, giáo viên chỉ hỗ trợ kết nối, còn mọi chuyện đều do cha mẹ học sinh tự nguyện bàn bạc. Xuất phát từ nhu cầu của cơ sở giáo dục, nhưng trách nhiệm lại được đẩy hoàn toàn cho ban phụ huynh gánh vác.

Sự phản kháng cứng cỏi từ người mẹ nói trên, cùng những băn khoăn của tôi kỳ vọng sẽ tìm được hướng xử lý nhờ dự thảo Thông tư ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh nhằm thay thế cho Thông tư 55/2011. Lần sửa đổi này quy định ban đại diện không được thu tiền hộ nhà trường, đồng thời không được tiếp nhận hay quản lý các quỹ tài trợ dành cho cơ sở giáo dục. Sự thay đổi này là cực kỳ cấp thiết. Tuy nhiên, dự thảo sẽ chỉ phát huy hiệu quả thực tế nếu triệt tiêu được tình trạng cơ sở giáo dục đứng sau chỉ đạo, còn ban phụ huynh ra mặt thu tiền và gánh chịu trách nhiệm thay.

Thực tế, quy định này vốn không mới. Thông tư 55 từ lâu đã cấm ban đại diện quyên góp các khoản tiền không mang tính tự nguyện. Dù lệnh cấm đã có hiệu lực 15 năm, bài toán lạm thu vẫn liên tục nhức nhối mỗi dịp khai trường. Cốt lõi vấn đề không dừng lại ở việc thiếu hụt chế tài, mà nằm ở chỗ chưa có cơ chế xử lý đủ cụ thể.

Về mặt hồ sơ, vô số khoản kinh phí trường không đứng ra thu, dòng tiền không được hạch toán vào sổ sách và hoạt động vận động đóng góp luôn mang danh nghĩa thỏa thuận tự nguyện giữa các phụ huynh. Thực trạng này khiến việc đưa ra bằng chứng về sự chỉ đạo từ nhà trường cũng như làm rõ trách nhiệm cá nhân của hiệu trưởng gặp rất nhiều khó khăn. Do đó, việc xử lý thường chỉ dừng lại ở mức độ nhắc nhở, chấn chỉnh hoặc yêu cầu trả lại tiền.

Dự thảo mới đã khắc phục được một phần bất cập bằng cách quy rõ trách nhiệm cho đúng đối tượng. Theo Điều 7 của dự thảo, người đứng đầu cơ sở giáo dục bị cấm giao việc, ủy quyền hoặc thông qua ban đại diện để thu hộ cho trường. Điều 19 đưa công tác thu, quản lý, sử dụng và công khai tài chính vào danh mục bắt buộc phải kiểm tra, giám sát. Bên cạnh đó, Điều 20 cho phép xem xét miễn nhiệm đối với thành viên ban đại diện có hành vi vi phạm, bắt buộc bồi thường nếu phát sinh thiệt hại, đồng thời xác định hiệu trưởng, giáo viên cùng cán bộ quản lý phải chịu trách nhiệm khi có vi phạm xảy ra. Nhà trường không thể tiếp tục diễn cảnh vừa gợi ý nhu cầu, tạo điều kiện thu tiền, rồi lại đứng ngoài cuộc mỗi khi phát sinh tranh chấp.

Lần điều chỉnh này cũng nỗ lực phân định rõ ràng ba nguồn tiền vốn bị nhập nhằng lâu nay: tiền do nhà trường thu, tiền tài trợ gửi về trường và tiền quỹ hoạt động của Ban phụ huynh. Một khi mỗi khoản tiền đều gắn liền với chủ thể chịu trách nhiệm riêng biệt, việc "mượn tay" Ban phụ huynh sẽ không còn dễ dàng.

Các quy định mới không hề cấm đoán phụ huynh hay các đơn vị doanh nghiệp hỗ trợ cho ngành giáo dục. Thông tư 16/2018 vẫn tạo điều kiện cho các khoản tài trợ bằng tiền mặt, hiện vật, công trình xây dựng hoặc hỗ trợ chuyên môn, miễn là dựa trên tinh thần tự nguyện, công khai và không ấn định mức bình quân. Nhà trường có trách nhiệm lập kế hoạch, hoàn thiện thủ tục phê duyệt, tiếp nhận, hạch toán cũng như quyết toán đầy đủ. Mọi nguồn kinh phí đóng góp phải được tiếp nhận công khai qua nhà trường, tuyệt đối không đi vòng qua tài khoản cá nhân.

Mặc dù vậy, để quy định mới thực sự chấm dứt được tình trạng dùng ban phụ huynh làm "bình phong" thu tiền, dự thảo vẫn cần lấp đầy một vài kẽ hở. Cần siết chặt và thu hẹp các cụm từ mang tính chung chung như "hoạt động cần thiết khác" hay "nội dung chi hợp pháp khác", đồng thời duy trì danh mục các khoản cấm cụ thể từ Thông tư 55 nhằm ngăn chặn các khoản chi biến tướng dưới tên gọi mới.

Bên cạnh đó, văn bản quy phạm này cần khẳng định rõ cuộc họp cha mẹ học sinh không có quyền ra biểu quyết để áp đặt nghĩa vụ đóng góp tài chính lên từng gia đình. Nguyên tắc tự nguyện không thể bị chi phối bởi ý kiến của đa số. Việc phụ huynh không tham gia đóng góp tuyệt đối không được làm ảnh hưởng đến quyền lợi hay thái độ đối xử dành cho học sinh. Thông tin cá nhân của những người chưa nộp tiền phải được bảo mật, các khoản thu trái quy định bắt buộc phải hoàn trả và phụ huynh cần được cung cấp kênh phản ánh an toàn, bảo mật.

Tại nhiều lớp học, những phụ huynh dũng cảm lên tiếng "Khoản này tôi không đóng" luôn thuộc về số ít, dù suy nghĩ của chị cũng chính là trăn trở của không ít người.

Mấu chốt vấn đề chưa bao giờ nằm ở con số 200.000 đồng, mà là ở chỗ ai mới là người có thẩm quyền quyết định việc bắt buộc phải đóng khoản tiền đó. Ban đại diện cha mẹ học sinh được thành lập để nói lên tiếng nói của phụ huynh, chứ không phải đóng vai trò đại diện cho nhà trường.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này! Mời bạn tiếp tục đón đọc và khám phá thêm những bài viết hấp dẫn khác ngay bên dưới nhé.