Hậu quả khôn lường từ việc khai thác san hô làm quà lưu niệm

Hành vi xâm hại hoặc ngắt các nhánh san hô biển để mang về nhà không hề vô hại như nhiều người lầm tưởng, trái lại có nguy cơ hủy hoại môi trường sống của hàng loạt sinh vật, để lại tổn thương sâu sắc hàng thập kỷ và dẫn tới những án phạt pháp lý nghiêm khắc.

Một làn sóng phẫn nộ trong dư luận vừa bùng lên vào chiều 18/7 sau khi mạng xã hội lan truyền loạt bài đăng và hình ảnh ghi nhận một tập thể gồm 10 khách du lịch xuất hiện ở khu vực Hòn Chồng (thuộc địa bàn phường Bắc Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa). Nhóm người này đã trực tiếp ngắt nhiều nhánh san hô tươi, bỏ vào bao bì nhựa hoặc cầm trên tay để rời khỏi bờ biển.

Dư luận vô cùng bất bình trước cảnh tượng một nhóm cá nhân ngang nhiên bẻ san hô tại vùng biển Hòn Chồng mang đi (Ảnh: Ban Quản lý vịnh Nha Trang).

Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, cơ quan Công an phường Bắc Nha Trang đã triệu tập 2 khách du lịch là V.V.B. và V.V.Y. (đều đăng ký thường trú ở thành phố Đồng Nai) để tiến hành làm việc. Lực lượng chức năng xác định cặp đôi này đã có hành vi thu hoạch bất hợp pháp 10,5kg san hô nằm trong danh mục các loài quý, hiếm, nguy cấp cần bảo vệ.

Hành vi xâm hại tài nguyên biển nói trên đã khiến 2 cá nhân phải nhận quyết định xử phạt hành chính từ các cơ quan thẩm quyền với tổng số tiền phạt lên tới 50 triệu đồng.

Bản chất sinh học của san hô và những tổn thương khó chữa lành

Do sở hữu hình thái bên ngoài tương đồng với các khối đá đa sắc màu hay những cành cây dưới đáy đại dương, san hô thường bị công chúng hiểu nhầm là thực vật. Mặc dù vậy, xét theo khía cạnh khoa học, đây hoàn toàn là động vật.

Mỗi quần thể san hô thực chất được cấu thành bởi hàng trăm đến hàng ngàn thực thể siêu nhỏ gọi là polyp. Mỗi cá thể polyp này đều sở hữu miệng, xúc tu riêng biệt để chủ động săn tìm những sinh vật nhỏ trôi nổi trong dòng nước. Đối với dòng san hô cứng, các polyp sẽ tự tiết ra hợp chất canxi carbonat nhằm xây dựng phần khung xương kiên cố dưới đáy. Trải qua chu kỳ hàng năm trời, các lớp xương này bồi đắp liên tục tạo nên những hệ thống rạn san hô khổng lồ.

Lớp mô sinh trưởng mỏng manh bao bọc bên ngoài khung xương chính là phần duy nhất còn sống của san hô. Vì thế, mọi tác động vật lý từ con người như dùng tay bẻ, giẫm đạp hoặc để các công cụ lặn va đập trực tiếp đều có thể làm tiêu biến lớp mô sống này, gây bong tróc hoặc tạo ra các tổn thương hở nghiêm trọng.

Thậm chí, ngay cả hành động tiếp xúc bằng tay mà không gây gãy đổ cũng tiềm ẩn nhiều mối nguy. Theo số liệu từ Cơ quan Dịch vụ Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA), việc chạm vào san hô sẽ vô tình phá hủy lớp chất nhầy bảo vệ bề mặt, khiến chúng dễ dàng bị các loại dịch bệnh tấn công.

Bên cạnh đó, một vài chủng loại san hô còn tích hợp tế bào chứa độc tố gây ngứa rát hoặc châm chích. Những góc xương nhọn hoắt cũng rất dễ khiến làn da của du khách bị trầy xước, dẫn đến chảy máu nếu thiếu cẩn trọng.

Trọng lượng thực tế của khối lượng san hô bị khai thác trái phép ghi nhận được lên đến 10,5kg (Ảnh: Anh Thịnh).

Một phần san hô bị ngắt đi có thể chỉ ngắn chừng vài centimet, tuy nhiên đó lại là thành quả tích lũy sau rất nhiều năm bởi đa số dòng san hô có tốc độ sinh trưởng cực kỳ chậm chạp. Phần lớn các loài chỉ có thể dài thêm vài milimet hoặc centimet ngắn ngủi sau mỗi năm, đồng nghĩa các vùng rạn bị tàn phá phải mất tới hàng trăm năm mới mong hồi phục, thậm chí có nguy cơ vĩnh viễn biến mất.

Khi xuất hiện một vết gãy, tác động tiêu cực không đơn thuần dừng lại ở phần sinh khối bị mất đi. Điểm tổn thương đó sẽ làm suy giảm nghiêm trọng năng lực phát triển, chức năng sinh sản cùng sức đề kháng của toàn bộ phần còn lại. Bề mặt bị tổn hại này rất dễ bị các loài tảo hoang dã đánh chiếm, bị sinh vật ngoại lai xâm lấn hoặc trở thành cửa ngõ cho các mầm bệnh nguy hại tấn công.

Hệ sinh thái rạn san hô: Cái nôi của đại dương và bức tường hộ vệ ven bờ

Tuy chỉ chiếm giữ diện tích khiêm tốn chưa đầy 1% bề mặt đáy biển toàn cầu, các rạn san hô lại là tổ ấm che chở cho khoảng 25% tổng số loài sinh vật biển hiện nay. Những phân nhánh đan xen cùng hệ thống hang hốc dày đặc của rạn chính là nơi cung cấp nguồn thức ăn, điểm lẩn trốn, khu vực sinh sản và nuôi dưỡng con non lý tưởng cho vô số loài cá, giáp xác, động vật thân mềm và các loài không xương sống khác.

Do đó, bất kỳ hành vi tàn phá san hô nào cũng sẽ giáng đòn trực tiếp vào các quần thể sinh vật sống phụ thuộc vào môi trường này. Hệ lụy sau đó sẽ lan truyền nhanh chóng dọc theo chuỗi thức ăn tự nhiên, gián tiếp làm kiệt quệ nguồn lợi thủy sản và đe dọa trực tiếp tới phương thức sinh kế lâu đời của các hộ dân vùng ven biển.

Hệ thống rạn san hô dưới đáy biển luôn được ví như "mái nhà chung" của thế giới thủy sinh (Ảnh: National Ocean Service).

Song song với vai trò làm tổ ấm cho thủy sản, rạn san hô còn hoạt động giống như một hàng rào phòng thủ tự nhiên vững chắc cho vùng duyên hải. Bề mặt gồ ghề, phức tạp của hệ thống rạn giúp triệt tiêu phần lớn năng lượng từ các đợt sóng dữ trước khi chúng tràn vào dải đất liền.

Dựa trên nghiên cứu từ Cơ quan Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Mỹ (NOAA), những dải san hô sinh trưởng tốt có năng lực triệt tiêu tới 97% sức mạnh của sóng biển, hỗ trợ đắc lực vào việc giảm thiểu tình trạng sạt lở bờ biển, ngập lụt hay thiệt hại từ thiên tai bão lũ. Một khi các rạn san hô lâm vào tình trạng suy thoái, lá chắn bảo vệ này cũng sẽ tự động mất đi công năng vốn có.

Trong điều kiện nhiệt độ nước biển duy trì ở ngưỡng cao liên tục, san hô buộc phải trục xuất các loại vi tảo cộng sinh ra khỏi mô của mình, tạo nên hiện tượng tẩy trắng (bạc màu). Nếu xu hướng ấm lên này tiếp diễn, san hô rơi vào cảnh cạn kiệt nguồn dinh dưỡng nuôi cơ thể, giảm sức đề kháng và cuối cùng dẫn đến tình trạng chết hàng loạt trên diện rộng.

Báo cáo từ Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) chỉ ra rằng, rạn san hô chính là một trong những hệ sinh thái biển chịu tổn thương sâu sắc nhất dưới tác động của biến đổi khí hậu. Chỉ tính riêng trong khung thời gian từ 2009-2018, khoảng 14% tổng diện tích san hô trên toàn cầu đã bị xóa sổ, mà tác nhân cốt lõi là sự nóng lên của các đại dương.

Tổ chức UNEP cũng đưa ra lời cảnh báo đanh thép rằng phần lớn hệ thống rạn san hô trên trái đất có thể tiêu vong hoàn toàn vào thời điểm giữa thế kỷ này nếu nhân loại không thể kiểm soát được xu hướng ấm lên của dòng biển.

Giữa bối cảnh đầy thách thức đó, những hành vi xâm hại trực tiếp từ ngành du lịch như bẻ gãy san hô, dẫm đạp lên các rạn, thả neo tàu vô tội vạ, để chân vịt phương tiện va quẹt hoặc hành động khuấy động lớp bùn cát dưới đáy càng làm xói mòn nghiêm trọng khả năng tự phục hồi của môi trường biển.

Lớp trầm tích khi bị đảo lộn sẽ lắng đọng lại và phủ kín toàn bộ bề mặt san hô, làm nghẹt quá trình trao đổi chất thiết yếu, trong khi những chiếc neo tàu bằng sắt có thể nghiền nát những cấu trúc tự nhiên mất hàng thập kỷ, thậm chí cả thế kỷ mới có thể thiết lập nên.

Chính vì vậy, rất nhiều quốc gia trên thế giới đã ban hành và thực thi hệ thống pháp lý cực kỳ nghiêm khắc nhằm bảo vệ rạn san hô. Khách du lịch chỉ được phép chiêm ngưỡng từ xa, nghiêm cấm hoàn toàn các hành vi sờ mó, bẻ gãy, giẫm đạp lên rạn hoặc mang bất cứ mẩu san hô nào ra khỏi ranh giới tự nhiên. Cộng đồng người tiêu dùng cũng được định hướng tẩy chay, không mua bán các mặt hàng quà lưu niệm chế tác từ san hô có nguồn gốc khai thác tự nhiên.

Song song đó, các phương tiện thủy được yêu cầu bắt buộc phải neo đậu vào hệ thống phao cố định tại các vùng quy định sẵn, tuyệt đối không được thả neo tự do xuống những khu vực có rạn san hô đang sinh sống.

Những nguyên tắc bắt buộc phải nhớ khi tham gia lặn biển ngắm san hô

• Tuyệt đối không dùng tay chạm vào san hô, kể cả với mục đích xem xét hay quay phim, chụp hình kỷ niệm.
• Không thực hiện hành vi bẻ gãy hoặc cố tình tách rời các nhánh san hô ra khỏi quần thể rạn.
• Không đứng trực tiếp, giẫm chân hoặc tì đè cơ thể lên trên bề mặt các rạn san hô.
• Không nhặt nhạnh các khối san hô đã chết, các mảnh vụn san hô hay bất kỳ sinh vật nào ký sinh tại rạn để đem về làm quà.

Xin chân thành cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian quan tâm và theo dõi trọn vẹn bài viết này. Mời quý vị tiếp tục khám phá thêm những thông tin bổ ích và các bài viết có liên quan ngay phía dưới để có thêm nhiều góc nhìn sâu sắc hơn.