Tàu chở dầu toàn cầu rơi vào vòng vây xung đột

Các tàu chở dầu trên khắp khu vực Trung Đông và châu Âu đang đồng loạt trở thành mục tiêu bị oanh tặc trong bối cảnh các phe phái gia tăng sử dụng công cụ kinh tế làm vũ khí chiến tranh.

Nhằm củng cố vị thế kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược, Iran trong tháng này đã liên tiếp mở các đợt tấn công nhắm vào tàu dầu ở eo biển Hormuz và các vùng biển lân cận. Cùng lúc đó, lực lượng Houthi tại Yemen do Tehran hậu thuẫn đã phát động tấn công tàu dầu của Arab Saudi và tuyên bố thiết lập lệnh phong tỏa đường biển đối với quốc gia này, chính thức mở ra một mặt trận giao tranh mới với Washington.

Tại chiến trường châu Âu, tờ Kyiv Post dẫn nguồn tin từ Ukraine cho biết lực lượng nước này đã tập kích hơn 150 tàu chuyên chở, bao gồm tàu dầu và tàu hàng bị nghi thuộc "đội tàu bóng tối" của Nga trên khu vực Biển Đen cùng biển Azov.

Trao đổi trên kênh CNBC, Giám đốc chiến lược hàng hóa toàn cầu thuộc RBC Capital Markets - bà Helima Croft nhận định ngành thương mại dầu mỏ hiện phải gánh chịu áp lực từ các cuộc chiến trên nhiều mặt trận khác nhau. Chỉ trong vòng một tháng, giá dầu đã bứt phá hơn 30%, đẩy mốc giao dịch của dầu Brent có thời điểm vượt ngưỡng 100 USD mỗi thùng lần đầu tiên sau 2 tháng.

Diễn biến giá dầu Brent một năm qua. Đồ thị: Trading Economics

Khủng hoảng vận tải tại các cửa ngõ hàng hải Trung Đông

Lưu lượng vận tải qua eo biển Hormuz rơi vào tình trạng suy giảm nghiêm trọng, bất chấp việc từng ghi nhận sự phục hồi ngắn hạn sau khi Washington và Tehran ký thỏa thuận ghi nhớ vào ngày 17/6 để thông tuyến. Theo ông Dimitris Maniatis, Giám đốc điều hành hãng tư vấn rủi ro hàng hải Marisks, việc biên bản ghi nhớ này đổ vỡ đã đẩy thương mại hàng hải vào giai đoạn căng thẳng cực độ. Chuyên gia này đánh giá động thái trên xuất phát từ mong muốn của Iran trong việc "khẳng định quyền lực và quyền kiểm soát lớn hơn với những gì diễn ra tại eo biển Hormuz".

Thống kê từ Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) thuộc Liên Hợp Quốc cho thấy, tính từ thời điểm 1/3, đã có 61 tàu thương mại bị tập kích tại Vịnh Ba Tư, eo biển Hormuz cùng Vịnh Oman. Các sự cố này đã làm ít nhất 17 thuyền viên tử vong và khiến hàng chục người khác bị thương. Báo cáo ghi nhận riêng trong tháng này đã xuất hiện tối thiểu 12 tàu dầu bị oanh tặc tại Hormuz giữa lúc xung đột Mỹ - Iran leo thang gay gắt.

Những đợt tấn công liên tiếp tại Biển Đỏ hiện đe dọa trực tiếp đến nguồn cung hàng triệu thùng dầu xuất khẩu mỗi ngày từ Arab Saudi. Rủi ro bị nghẽn tuyến Hormuz trước đó đã buộc Riyadh phải điều chuyển dòng chảy qua hệ thống đường ống dẫn tới vùng duyên hải phía tây nhằm giảm thiểu nguy cơ. Lượng nhiên liệu này sau đó mới được xuất khẩu qua eo biển Bab el-Mandeb - khu vực kết nối Biển Đỏ với Vịnh Aden.

"Iran và lực lượng Houthi đang cùng nhau giáng đòn rất mạnh vào lợi ích quốc gia của Mỹ, các công ty dầu mỏ Mỹ và tất nhiên là cả Arab Saudi. Tuy nhiên, họ vẫn chưa thể bóp nghẹt hoàn toàn hoạt động xuất khẩu", ông Maniatis đánh giá.

Trở lại giai đoạn 2023-2025, các trận tập kích của Houthi nhắm vào tàu thuyền trên Biển Đỏ nhằm phản đối hoạt động quân sự của Israel ở Dải Gaza đã từng khiến lưu lượng di chuyển qua eo biển Bab el-Mandeb sụt giảm sâu. Cho đến nay, luồng hàng hải qua đây vẫn chưa thể khôi phục lại trạng thái bình thường.

Tàu dầu thả neo tại eo biển Hormuz ngày 18/4/2026. Ảnh: AP

Phương án điều hướng phức tạp và bế tắc nguồn cung

Ông Matt Smith, Giám đốc nghiên cứu hàng hóa tại Kpler, nhận định Arab Saudi có thể vận chuyển một phần lượng dầu qua đường ống kết nối từ các cảng bên bờ Biển Đỏ xuyên qua lãnh thổ Ai Cập để tiến ra Địa Trung Hải. Dù vậy, phương án này đòi hỏi quy trình xử lý kỹ thuật vô cùng phức tạp.

Theo phân tích của Smith, các siêu tàu dầu không thể di chuyển qua kênh đào Suez khi đã nạp đầy tải do giới hạn mớn nước (phần chiều sâu thân tàu chìm dưới nước). Do đó, Arab Saudi buộc phải trút bỏ khoảng một nửa khối lượng dầu tại cảng Ain Sokhna, bơm qua hệ thống đường ống tới cảng Sidi Kerir, điều tàu rỗng qua kênh Suez rồi mới tiến hành nạp lại lượng dầu đó ở đầu bên kia.

Không dừng lại ở đó, phương tiện vận tải sau đó phải di chuyển vòng qua toàn bộ châu Phi để tiếp cận thị trường châu Á, đồng thời thực hiện hành trình khép kín tương tự thay vì lưu thông qua eo biển Bab el-Mandeb. Theo ước tính của Smith, tổng thời gian cần thiết cho một chuyến hành trình khép kín này kéo dài tới khoảng 8 tuần.

Bà Croft cảnh báo rằng việc tiếp tục phát sinh các điểm nghẽn tại Biển Đỏ đang đẩy hoạt động vận tải nhiên liệu bằng đường biển rời khỏi Trung Đông vào tình thế "không còn lối thoát".

Áp lực gia tăng tại hạ tầng năng lượng Biển Đen

Cùng thời điểm tại Biển Đen, Liên danh Đường ống Caspi (Caspian Pipeline Consortium) đã phải ngừng các hoạt động rót dầu lên tàu tại cảng Novorossiysk của Nga do lo ngại các cuộc tấn công nhắm vào tàu thuyền. Bà Croft thông tin thêm rằng khoảng 80% sản lượng dầu thô xuất khẩu từ Kazakhstan phụ thuộc hoàn toàn vào tuyến đường ống này.

Trong bối cảnh có rất ít giải pháp thay thế, Kazakhstan nhiều khả năng phải cắt giảm một phần sản lượng khai thác (vốn đạt mức khoảng 1,7 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 6). Bên cạnh đó, chuyên gia này cũng cho biết các đợt tập kích liên tục từ phía Ukraine vào hạ tầng lọc dầu của Nga đã vô hiệu hóa hơn 50% tổng công suất chế biến của nước này.

"Nga hiện đã cấm xuất khẩu các sản phẩm dầu mỏ", bà Croft nhấn mạnh. Đáng chú ý, Moscow vốn giữ vai trò là một trong những quốc gia cung ứng sản phẩm dầu chế biến hàng đầu thế giới, đặc biệt là nhiên liệu diesel.

Trong báo cáo phân tích công bố tuần này, bà Croft đưa ra cảnh báo nếu đà căng thẳng tại Trung Đông tiếp tục diễn biến xấu, giá dầu Brent có thể bị đẩy vượt mốc đỉnh 128 USD/thùng từng ghi nhận vào năm 2022 sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự ở Ukraine. Ở kịch bản tồi tệ nhất khi toàn bộ khu vực bùng nổ chiến tranh diện rộng, giá dầu Brent thậm chí có thể xô đổ kỷ lục lịch sử 148 USD/thùng thiết lập vào năm 2008.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài phân tích sâu này. Hãy tiếp tục khám phá các bài viết liên quan bên dưới để không bỏ lỡ những thông tin cập nhật mới nhất về tình hình kinh tế và địa chính trị thế giới!