Cuộc chiến giành quyền kiểm soát Hormuz có nguy cơ đưa xung đột Iran vào tình thế hiểm nghèo

Những động thái quân sự từ cả Mỹ và Iran nhằm chiếm ưu thế tại eo biển Hormuz đang làm xuất hiện thêm hàng loạt yếu tố khó lường, đe dọa khiến làn sóng xung đột lan rộng ra khắp khu vực vùng Vịnh.

Vào ngày 8/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chính thức tuyên bố hủy bỏ trạng thái ngừng bắn với Iran. Quyết định này được đưa ra khi chưa đầy một tháng kể từ thời điểm hai quốc gia đặt bút ký vào bản ghi nhớ Islamabad nhằm hướng đến một thỏa thuận hòa bình. Đây đã là lần thay đổi chiến lược thứ ba do ông Trump thực hiện kể từ thời điểm phát động chiến dịch nhắm vào quốc gia Hồi giáo này hồi cuối tháng 2.

Động thái trên đẩy cuộc đối đầu sang một bước ngoặt mới, nơi quyền kiểm soát vị trí chiến lược eo biển Hormuz trở thành trọng tâm, do cả hai bên đều tin tưởng bản thân có thể chiếm ưu thế trong cuộc tranh chấp dai dẳng này.

Các biện pháp đối đầu quân sự trực diện

Lực lượng Mỹ đã khởi động lại những chiến dịch không kích trên diện rộng nhắm vào các vị trí phòng thủ ven bờ ở khu vực phía nam Iran. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết mục tiêu của hành động này là nhằm tàn phá các năng lực quân sự mà phía lực lượng Iran từng dùng để gây hấn với những tàu vận tải thương mại tại eo biển Hormuz. Song song đó, Tổng thống Trump cũng áp đặt trở lại biện pháp phong tỏa đường biển để chặn đứng các phương tiện di chuyển qua Hormuz dựa theo tuyến hàng hải do Tehran thiết lập.

Ở chiều ngược lại, phía Tehran đưa ra phản hồi bằng việc tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz đối với toàn bộ tàu thuyền chọn lộ trình đi qua khu vực phía nam do Mỹ vạch định. Quốc gia này đồng thời đẩy mạnh các cuộc tập kích nhắm vào hệ thống căn cứ quân sự nằm tại các nước vùng Vịnh nhằm trả đũa những chiến dịch ném bom từ phía Mỹ.

Vào ngày 13/7, ông Mohammad Mokhber, người giữ vai trò cố vấn cho Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei, đã khẳng định vị thế chiến lược mang tính sống còn và không thể thay thế của eo biển này đối với quốc gia ông.

"Mục tiêu bảo vệ eo biển này là để đảm bảo trong tương lai, các đội tàu của chúng tôi có thể tự do đi lại mà không phải thực hiện nghĩa vụ cống nạp cho lực lượng thù địch", ông nhấn mạnh, đồng thời khẳng định Iran tuyệt đối không chấp nhận bất kỳ sự nhượng bộ nào trong vấn đề này.

Vòng xoáy tiêu hao và những hệ lụy khu vực

Theo phân tích từ ông Kenneth Pollack, Phó chủ tịch Viện Trung Đông, hai quốc gia đang bị cuốn vào một trận chiến tiêu hao lực lượng nhằm gây áp lực lên đối phương. Cả Mỹ lẫn Iran đều đang tìm cách ép bên kia tiến sát đến ngưỡng chịu đựng tối đa, dù không một bên nào nắm rõ ranh giới đó nằm ở đâu. Ông cũng đưa ra nhận định rằng những cuộc đối đầu có tính chất như thế này có nguy cơ kéo dài trong nhiều năm.

Chuyên gia Pollack nhận định thêm, từ điểm nóng tranh chấp quyền làm chủ Hormuz, cục diện xung đột giữa Washington và Tehran có thể sẽ bước vào một giai đoạn đặc biệt nguy hiểm. Các hoạt động tấn công vũ trang có nguy cơ lan rộng ra toàn khu vực, đe dọa trực tiếp tới an ninh năng lượng trên phạm vi toàn cầu và biến vùng Vịnh trở thành tâm điểm của hàng loạt bất ổn mới.

Tàu thuyền di chuyển gần bờ biển phía đông Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất, gần eo biển Hormuz ngày 13/7. Ảnh: AFP

Vị thế đòn bẩy mang tính quyết định

Đối với chính quyền Iran, việc nắm giữ Hormuz là một quân bài chiến lược vô cùng quan trọng để tạo áp lực lên phía Mỹ. Tuyến đường biển này là nơi trung chuyển của gần 20% lượng dầu khí cung ứng cho toàn cầu. Bản thân các quốc gia trong khu vực vùng Vịnh, bao gồm cả những nước đồng minh của Washington, đều phụ thuộc rất lớn vào lộ trình hải quân này để thực hiện hoạt động xuất khẩu năng lượng.

Trái lại, phía Mỹ đánh giá việc tước bỏ quyền kiểm soát của phía Iran tại eo biển Hormuz là điều kiện bắt buộc để ép Tehran phải chấp thuận các điều khoản nhằm kết thúc chiến sự, cũng như đặt ra giới hạn cho chương trình hạt nhân của họ.

Giáo sư Vali Nasr thuộc Đại học Johns Hopkins, Mỹ, nhận định đây thực chất là một cuộc cạnh tranh nhằm giành ưu thế đòn bẩy. Washington sẽ không có cách nào bắt buộc Tehran phải chấm dứt chương trình hạt nhân hay quy phục trước các yêu cầu từ phía Mỹ nếu như quốc gia Hồi giáo này vẫn duy trì tầm ảnh hưởng tại eo biển Hormuz. Vì vậy, Iran đang nỗ lực bảo toàn lợi thế của mình bằng cách chứng minh cho thấy Mỹ không thể dùng vũ lực để kiểm soát eo biển.

Một số cựu tướng lĩnh quân đội Mỹ bày tỏ quan điểm rằng Washington có khả năng từng bước làm bào mòn sức mạnh của Tehran nếu kiên trì áp dụng chiến lược hiện tại trong thời gian đủ dài, tuy nhiên họ cũng đưa ra lời cảnh báo đây sẽ là một cuộc chiến trường kỳ và chứa đựng nhiều yếu tố bất ngờ.

Bà Sanam Vakil, người đứng đầu chương trình Trung Đông tại viện nghiên cứu chính sách Chatham House có trụ sở ở London, Anh, đưa ra lời cảnh báo rằng nếu các bên không sớm tìm kiếm được giải pháp tháo gỡ, cuộc tranh chấp hiện tại có nguy cơ vượt khỏi tầm kiểm soát và làm bùng phát một cuộc chiến tranh trên quy mô lớn hơn.

"Mỗi bên đều đang chủ động thực hiện các bước leo thang đầy rủi ro nhằm củng cố lợi thế cá nhân, làm kiệt quệ đối thủ trước khi bước vào bàn thương lượng với một vị thế áp đảo hơn", bà Vakil phân tích.

Sự ảnh hưởng lan rộng tới khối các quốc gia Arab

Tình trạng giao tranh kéo dài đang khiến phạm vi ảnh hưởng của xung đột dần lan rộng ra toàn bộ khu vực vùng Vịnh. Trong chuỗi hành động đáp trả vừa qua, phía Iran không chỉ nhắm thẳng vào các quốc gia có sự hiện diện lợi ích của Mỹ như Bahrain hay Kuwait, mà còn đưa ra thông điệp cảnh báo sẽ coi bất kỳ nước nào trợ giúp chiến dịch phong tỏa cảng biển là một bên tham gia chiến tranh.

Thực trạng này đẩy các quốc gia thuộc khối Arab vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan. Phần lớn các nước này đều dựa vào chiếc ô bảo vệ an ninh từ phía Mỹ, nhưng đồng thời họ lại không hề mong muốn xảy ra đối đầu trực diện với Iran do yếu tố khoảng cách địa lý gần gũi, các mối quan hệ kinh tế ràng buộc lẫn nhau và mối lo ngại hệ thống hạ tầng năng lượng cốt lõi sẽ biến thành mục tiêu bị trả đũa.

Vương quốc Arab Saudi hiện tại đang muốn tập trung toàn lực cho kế hoạch cải cách mang tên Vision 2030 thay vì bị kéo vào một cuộc chiến tranh mới. Trong khi đó, Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) lo sợ rằng tình trạng bất ổn kéo dài sẽ làm tổn hại tới vai trò chiến lược của Dubai và Abu Dhabi trong tư cách là những trung tâm tài chính cũng như logistics tầm cỡ thế giới.

Song song đó, Qatar và Oman, hai quốc gia vốn thường xuyên đảm nhận vai trò cầu nối trung gian hòa giải, cũng đang gặp phải rất nhiều thách thức trong việc duy trì lập trường cân bằng khi căng thẳng ngày một leo thang.

Nguy cơ xuất phát từ những sai lầm trong tính toán

Ở thời điểm hiện tại, phía Mỹ vẫn chủ động né tránh phương án triển khai các lực lượng bộ binh đổ bộ, còn phía Iran cũng hạn chế tiến hành các cuộc công kích trực diện vào Israel hay những cơ sở hạ tầng năng lượng cốt lõi tại vùng Vịnh nhằm không tạo lý do cho một chiến dịch quân sự quy mô lớn hơn từ đối phương. Mặc dù vậy, việc cả hai bên liên tục duy trì các hoạt động quân sự ở cường độ vừa phải nhằm tăng vị thế đàm phán vẫn tiềm ẩn nguy cơ dẫn tới các quyết định sai lầm.

Nhà bình luận Jonathan Eyal thuộc tờ Straits Times nhận định, chỉ cần một vụ tấn công nhắm trúng vào tàu vận tải thương mại, công trình năng lượng hoặc căn cứ quân sự của Mỹ ở khu vực vùng Vịnh cũng có thể kích hoạt chuỗi phản ứng dây chuyền vượt ngoài tầm kiểm soát, đặc biệt là khi đã có sự can dự của nhiều quốc gia thứ ba.

Chính quyền Washington vẫn bỏ ngỏ phương án mở rộng phạm vi tấn công sang khu vực cơ sở hạt nhân tại núi Pickaxe nếu phát hiện dấu hiệu cho thấy Iran tái khởi động chương trình hạt nhân của mình. Ngọn núi Pickaxe, còn được biết đến với tên gọi Kuh-e Kolang Gaz La, thuộc hệ thống dãy núi Zagros và nằm cách khu tổ hợp hạt nhân Natanz khoảng 1,5 km.

"Vị trí núi Pickaxe có thể sẽ là đích đến cho một đòn tấn công mạnh mẽ và chuẩn xác ngay tại mặt tiền. Chúng tôi sẽ triệt hạ địa điểm đó và phía Iran nên có sự chuẩn bị trước. Hãy để họ hiểu rằng chúng tôi đang tiến đến và họ sẽ không có cách nào ngăn chặn", Tổng thống Trump đưa ra phát biểu vào ngày 13/7.

Ở vị thế ngược lại, Tehran hoàn toàn có thể tiếp tục siết chặt vòng vây kiểm soát đối với eo biển Hormuz hoặc gia tăng tần suất tập kích vào các nước đồng minh của Mỹ để phản kháng, khiến cho vòng xoáy căng thẳng ngày càng trở nên khó lòng kiềm chế.

Vị trí eo biển Hormuz và các cảng ở vùng Vịnh. Đồ họa: WSJ

Mặc dù đối mặt với hàng loạt rủi ro va chạm trực tiếp, nhiều nhà nghiên cứu vẫn tin rằng các quốc gia khu vực vùng Vịnh sẽ kiên trì giữ vững kênh đối thoại với Iran, đồng thời thúc đẩy các thỏa thuận kinh tế chung nhằm xoa dịu tình hình. Trong những năm gần đây, các nước như Arab Saudi, UAE hay Qatar đều thể hiện rõ xu hướng bình thường hóa và cải thiện quan hệ với phía Iran, mang theo kỳ vọng rằng những lợi ích kinh tế ràng buộc sẽ góp phần làm giảm thiểu các nguy cơ xung đột vũ lực.

"Khi mối liên kết về lợi ích giữa các bên ngày một trở nên sâu sắc hơn, phía Iran chắc chắn sẽ phải cân nhắc một cách kỹ lưỡng trước khi quyết định sử dụng các biện pháp quân sự chống lại các quốc gia láng giềng", bà Anna Jacobs Khalaf, một chuyên gia chuyên nghiên cứu về khu vực Trung Đông, chia sẻ quan điểm trên kênh Al Jazeera.

Cảm ơn bạn đọc đã dành thời gian theo dõi bài phân tích chuyên sâu này. Để cập nhật thêm những diễn biến mới nhất cũng như các góc nhìn đa chiều về tình hình địa chính trị quốc tế, mời quý vị tiếp tục tìm hiểu các bài viết gợi ý ngay phía dưới.