Hành trình truy tìm bệnh nhân số 0 trong ổ dịch Ebola

Manh mối từ một đám tang: Hành trình truy tìm ca khởi phát Ebola tại Congo

Nhân viên y tế thực hiện quy trình khử khuẩn tại nhà một bệnh nhân tử vong vì Ebola ở Congo (Ảnh: Reuters).

Buổi sáng hôm ấy, chiếc xe tải chở thi thể rời nhà xác ở Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri, dưới cái nắng ngột ngạt đang phủ xuống con đường hướng về Mongbwalu.

Bên trong một chiếc quan tài gỗ được cột chặt vào khoang sau của một chiếc SUV Nissan cũ — hàng ghế sau đã hạ xuống — là thi thể của một mục sư 44 tuổi.

Hành trình khắc nghiệt và chiếc quan tài vỡ

Suốt hơn 3 tiếng đồng hồ xuyên qua tỉnh Ituri, chuyến xe liên tục chao đảo trên mặt đường lởm chởm ổ gà, bụi đỏ bay mù mịt và những rãnh đất xói mòn sâu hoắm. Khi đoàn xe đặt chân đến Mongbwalu, chiếc quan tài đã bị nứt toác do sức nặng của những người ngồi đè lên trên.

Theo bốn chuyên gia trong đoàn điều tra của Bộ Y tế Congo, đây là một trong nhiều sự kiện đang được các điều tra viên rà soát nhằm xác định "bệnh nhân số 0" — tức ca lây nhiễm sớm nhất — của đợt dịch Ebola đang bùng phát tại quốc gia này.

Các điều tra viên nhận định rằng chuyến vận chuyển đầy trắc trở đó đã dẫn đến một trong những sự kiện được nghi ngờ là điểm siêu lây nhiễm đầu tiên: lễ tang ngày 4/2 của người đàn ông trong chiếc quan tài — Mục sư Paluku Makundi Denis.

Dịch bệnh lan rộng trên diện rộng

Các cơ quan y tế đang chật vật đối phó với sự lây lan chóng mặt của một chủng Ebola hiếm gặp, với tỷ lệ tử vong từ 30 đến 50% và hiện chưa có vắc-xin hay phác đồ điều trị đặc hiệu. Theo Bộ Y tế Congo, đợt bùng phát đã ghi nhận khoảng 635 ca nhiễm được xác nhận và ít nhất 127 ca tử vong tại miền Đông Congo. Các quan chức y tế cảnh báo con số thực tế có thể còn cao hơn đáng kể so với những gì đã được ghi nhận.

Một nhà dịch tễ học trong nhóm điều tra ước tính chủng virus Bundibugyo đã âm thầm lây lan trong cộng đồng từ 4 đến 6 tháng trước khi Congo chính thức công bố đợt bùng phát vào ngày 15/5. Ông nhấn mạnh cần tiến hành thêm nhiều nghiên cứu để xác định liệu Mục sư Makundi — người chưa được xét nghiệm Ebola — có thực sự nhiễm bệnh hay không, đồng thời làm rõ nguồn gốc của dịch, điều kiện tiên quyết để hiểu đúng quy mô lây lan và phòng ngừa các đại dịch trong tương lai.

Bộ Y tế Congo và cơ quan y tế tỉnh Ituri không phản hồi các yêu cầu bình luận. Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus từ chối đề cập cụ thể đến trường hợp của Mục sư Makundi, chỉ cho biết nhiều kịch bản khởi phát dịch đang được song song điều tra.

Các diễn biến xung quanh lễ tang của vị mục sư tại thị trấn khai thác vàng hẻo lánh Mongbwalu đã được làm rõ thông qua phỏng vấn các bác sĩ, quan chức địa phương, thân nhân nạn nhân, cùng với việc xem xét hồ sơ bệnh viện và giấy tờ mai táng.

Cái chết của vị mục sư và chiếc quan tài thứ hai

Ngày 3/2, một bệnh viện tại Bunia chẩn đoán Mục sư Makundi mắc viêm phúc mạc — tình trạng nhiễm trùng nghiêm trọng trong ổ bụng. Phía bệnh viện cho biết không có mẫu sinh phẩm nào được thu thập để xét nghiệm Ebola, vì thời điểm đó các quan chức Congo hoàn toàn chưa hay biết về bất kỳ đợt dịch nào.

Giáo sư David Heymann, chuyên gia bệnh truyền nhiễm tại Trường Vệ sinh và Y học Nhiệt đới London, cho biết viêm phúc mạc có thể là biểu hiện của nhiễm Ebola giai đoạn nặng, nhưng không thể xác định nguyên nhân tử vong của Mục sư Makundi nếu không có kết quả xét nghiệm.

Chiều ngày 4/2, chiếc quan tài chở thi thể vị mục sư đặt đến Mongbwalu — thị trấn với khoảng 130.000 dân, phần lớn là dân nhập cư và lao động vãng lai.

Hàng chục người thân quy tụ tại khuôn viên gia đình. Trong ánh chiều muộn, ông Pascal Kibali (thường gọi là Paka) — cha của mục sư — lặng lẽ nhìn vào chiếc quan tài bị nứt, bầu không khí nặng trĩu bao phủ xung quanh. Người thân vội tìm mua một chiếc áo quan mới từ thợ đóng quan tài gần đó.

Trước khi mặt trời lặn, thi thể đã được chuyển sang chiếc quan tài mới — bởi những người có tiếp xúc trực tiếp với di hài. Đây là hành động vô cùng nguy hiểm nếu Mục sư Makundi đã nhiễm Ebola, vì thi thể người bệnh mang tải lượng virus cực kỳ cao. Sau đó, một buổi cầu nguyện canh thức được tổ chức tại khuôn viên gia đình trước khi tiến hành chôn cất tại nghĩa địa. Trong các lễ canh thức truyền thống của người Congo, người đến viếng thường có hành động chạm vào hoặc hôn thi thể người đã khuất — song hiện vẫn chưa rõ liệu tập tục này có được thực hiện trong trường hợp này hay không.

Hơn 80 người thân, bạn bè và hàng xóm tập trung tại nghĩa trang địa phương lúc chạng vạng để tiễn biệt vị mục sư.

Làn sóng tử vong và những dấu hiệu đáng lo ngại

Thị trưởng Mongbwalu, ông Sesereki Mandro Israel, cho biết chỉ vài ngày sau tang lễ, một số người trong cộng đồng đã bắt đầu phát bệnh. Gần 50 ca tử vong được ghi nhận trong vòng hai tuần kể từ lễ an táng, với triệu chứng điển hình của Ebola: sốt cao, nôn mửa và chảy máu.

Em trai Mục sư Makundi là một trong những trường hợp đầu tiên. Người thợ mỏ 36 tuổi này qua đời ngày 16/2 với chẩn đoán nghi ngờ viêm ruột thừa. Trong những tuần tiếp theo, một người em trai khác và một người thân trong gia đình cũng lần lượt ra đi, được ghi nhận là nghi ngờ do bệnh trĩ và lao.

Những cái chết trong gia đình mục sư được cho là mở đầu cho ít nhất 108 ca tử vong tại Mongbwalu trong khoảng từ tháng 4 đến tháng 5. Các bệnh nhân đổ gục với biểu hiện sốt, nôn mửa, tiêu chảy và trong nhiều trường hợp có xuất huyết. Đây là nhóm ca bệnh đang được các điều tra viên phân tích để lập bản đồ đường lây lan của Ebola, trong đó trường hợp của Mục sư Makundi được xem là nghi vấn sớm nhất.

Tin đồn về lời nguyền và sự chống đối nhân viên y tế

Khi bi kịch liên tiếp ập xuống cộng đồng, những người dân hoảng loạn bắt đầu đi tìm lời giải thích. Thay vì đến các cơ sở y tế hay phòng xét nghiệm, một bộ phận người dân đổ dồn sự chú ý vào những gì diễn ra xung quanh lễ tang của Mục sư Makundi.

Có tin đồn rằng ngay sau khi lễ cầu nguyện kết thúc và người thân rời nghĩa trang trong bóng tối, chiếc quan tài bị hư hỏng đã bị phóng hỏa. Cha và chú của vị mục sư đổ lỗi cho một nhóm thanh niên đang say, song không cung cấp thêm bất kỳ chi tiết nào. Cả gia đình, theo họ, vẫn đang bàng hoàng và chưa hiểu rõ chuyện gì đã thực sự xảy ra.

Trưởng cộng đồng Katuwene cho biết trong mắt người dân địa phương, việc thiêu hủy chiếc quan tài bị coi là một hành động xúc phạm nghiêm trọng đến tổ tiên. Những cái chết liên tiếp sau đó không được nhìn nhận như hậu quả của virus, mà bị diễn giải là sự trừng phạt từ các vong linh nổi giận vì những sự kiện bất thường quanh lễ mai táng vị mục sư.

Vô số tin đồn được loan truyền trên mạng xã hội khắp Mongbwalu và các vùng lân cận. Một điều tra viên cho biết khi nhóm truy tìm bệnh nhân số 0 của cơ quan y tế tỉnh đặt chân đến Mongbwalu vào đầu tháng 5, tin đồn về lời nguyền đã bám rễ sâu trong cộng đồng, khiến một bộ phận người dân trở nên thù địch với nhân viên y tế và quan chức.

Ông Paka Kibali, cha của Mục sư Makundi, cho biết gia đình ông đã phải chịu đựng những cáo buộc bất công từ một số người trong địa phương, khi bị quy kết là đã châm ngòi cho đợt dịch bùng phát thông qua những gì xảy ra xung quanh đám tang.

Cảm ơn bạn đã dành thời gian theo dõi bài viết. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về các diễn biến liên quan đến dịch bệnh và sức khỏe cộng đồng, đừng bỏ qua những bài viết khác ngay bên dưới.