Mối quan ngại khi Mỹ chấp thuận cho Arab Saudi làm giàu uranium

Một văn bản hợp tác hạt nhân vừa được ký kết giữa Mỹ và Arab Saudi, cho phép quốc gia Trung Đông này tiến hành hoạt động làm giàu uranium. Sự kiện này ngay lập tức dấy lên nỗi lo ngại sâu sắc tại Washington về nguy cơ bùng nổ một cuộc đua vũ trang mới trong khu vực.

Vào ngày 22/7, Bộ Năng lượng Mỹ đã chính thức công bố thỏa thuận mang tính bước ngoặt, đặt nền móng đầu tiên cho chương trình hạt nhân dân sự của đồng minh Arab Saudi thông qua việc cho phép quốc gia này tự làm giàu uranium.

Đại diện chính quyền Tổng thống Donald Trump khẳng định bản hợp đồng trị giá nhiều tỷ USD này sẽ "thúc đẩy nhiều mục tiêu kinh tế và chiến lược ưu tiên, trong đó có ngăn chặn phổ biến vũ khí hạt nhân".

Dù vậy, giới lập pháp thuộc cả hai đảng tại Mỹ lại bày tỏ sự bất an. Họ lo ngại bước đi này có thể châm ngòi cho cuộc chạy đua vũ trang ở Trung Đông đúng thời điểm then chốt, khi những căng thẳng và giao tranh với Iran đang diễn biến phức tạp trên toàn khu vực.

Theo Thượng nghị sĩ Dân chủ Chris Murphy, thành viên Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ, mặc dù các cuộc đàm phán đã diễn ra từ trước khi xung đột với Iran bùng nổ, việc chính thức công bố thỏa thuận ở thời điểm này sẽ lập tức tác động tới tình hình chiến sự.

Tổng thống Mỹ Donald Trump bắt tay Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman trong lễ đón ở Riyadh hồi tháng 5/2025. Ảnh: Reuters

"Bất kỳ động thái nào từ phía Riyadh cũng sẽ khiến Tehran đưa ra phản ứng," ông Murphy nhấn mạnh. "Trước đây Mỹ từng đắn đo trong việc trao thỏa thuận này cho Arab Saudi chính vì hiểu rằng nó sẽ đẩy Iran tiến gần hơn tới tham vọng sở hữu vũ khí hạt nhân, và thực tế hiện nay vẫn diễn ra đúng như vậy."

Những nguy cơ đe dọa an ninh khu vực

Thượng nghị sĩ Cộng hòa John Kennedy cảnh báo rằng chỉ riêng khả năng Arab Saudi tự chủ làm giàu uranium trong tương lai cũng đủ để làm biến chuyển tức thì cán cân quyền lực tại Trung Đông lẫn trên bình diện quốc tế.

"Tôi thực sự lo lắng trước nguy cơ lan rộng vũ khí hạt nhân tại khu vực Trung Đông, Nhật Bản cũng như Hàn Quốc," ông Kennedy chia sẻ.

Trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump đã cam kết thực thi thỏa thuận, quyền ngăn chặn lúc này thuộc về Quốc hội Mỹ. Tuy nhiên, đây là bài toán vô cùng gian nan bởi các nghị sĩ cần thu gom đủ lượng phiếu đa số tuyệt đối tại cả hai viện nhằm đảo ngược quyền phủ quyết từ Tổng thống.

Văn bản thỏa thuận có hiệu lực 30 năm được công bố ngày 22/7 mở đường cho các tập đoàn hạt nhân tư nhân của Mỹ tiếp cận thị trường Arab Saudi, đồng thời tạo cơ chế pháp lý để áp dụng các phương thức bảo hộ riêng từ phía Washington. Mặc dù văn bản không trực tiếp quy định chi tiết việc Riyadh làm giàu uranium và các hoạt động thực tế có thể cần ít nhất một thập kỷ nữa mới triển khai, giới lập pháp khẳng định cam kết ban đầu này vẫn đủ sức tạo nên phản ứng dây chuyền.

Thượng nghị sĩ Cộng hòa John Barrasso, thuộc Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ, lo ngại thỏa thuận sẽ làm suy giảm hiệu quả những nỗ lực từ Washington nhằm buộc Iran từ bỏ hoàn toàn việc làm giàu uranium.

"Mối lo lớn nhất của tôi là nguy cơ bùng nổ một cuộc đua hạt nhân ở Trung Đông, và thỏa thuận này rất có thể chính là ngòi nổ," ông Barrasso nhận định.

Tiến trình đàm phán và bài toán chiến lược

Washington và Riyadh đã trải qua gần hai thập kỷ đàm phán về việc Mỹ hỗ trợ Arab Saudi xây dựng chương trình hạt nhân dân sự. Mối quan hệ hợp tác này hứa hẹn mang về hàng tỷ USD cho ngành công nghiệp hạt nhân Mỹ.

Cả hai chính quyền của cựu Tổng thống Joe Biden và Tổng thống Trump đều coi thỏa thuận hạt nhân là đòn bẩy quan trọng nhằm thúc đẩy Arab Saudi bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Israel. Dù vậy, Tổng thống Trump đã quyết định tách biệt hai tiến trình này khi nhận thấy tình hình trở nên phức tạp hơn sau sự kiện Hamas tấn công Israel vào tháng 10/2023.

Về phần mình, Ngoại trưởng Marco Rubio vào ngày 22/7 đã bác bỏ những quan ngại về việc ký kết với Arab Saudi sẽ châm ngòi cho cuộc chạy đua công nghệ hạt nhân.

"Mỹ sẽ không tham gia bất kỳ thỏa thuận nào với bất kỳ quốc gia nào nếu điều đó dẫn tới nguy cơ phổ biến hạt nhân," ông Rubio khẳng định.

Nhân viên an ninh Iran bên trong cơ sở hạt nhân Isfahan tháng 3/2005. Ảnh: AP

Trong một thông cáo chính thức, phía Arab Saudi nhấn mạnh thỏa thuận nhằm tăng cường hợp tác "trong việc sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình, phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế cao nhất về an toàn, an ninh và chống phổ biến hạt nhân."

Mặc dù vậy, lịch sử cho thấy nhiều quốc gia tại khu vực từng bộc lộ tham vọng lớn hơn đối với năng lượng nguyên tử. Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman vào năm 2018 từng phát biểu trên truyền hình CBS News rằng Riyadh sẵn sàng phát triển vũ khí hạt nhân nếu Iran sở hữu chúng. Một số quốc gia khác như Thổ Nhĩ Kỳ cũng từng phát tín hiệu tương tự.

Sự thay đổi trong chính sách của Mỹ

Suốt nhiều thập kỷ qua, chính quyền Mỹ luôn duy trì nguyên tắc không cho phép các đối tác mới tự làm giàu uranium nội địa. Thay vào đó, Washington bắt buộc họ cam kết áp dụng "tiêu chuẩn vàng" - tức từ bỏ hoàn toàn việc tự làm giàu uranium, điển hình là thỏa thuận đã ký với Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) vào năm 2009.

"Động thái chấp thuận cho Riyadh làm giàu uranium có thể tạo ra làn sóng lan rộng hạt nhân cực kỳ nguy hiểm," Andrea Stricker, chuyên gia về phổ biến vũ khí hạt nhân tại Quỹ Bảo vệ các Nền Dân chủ - tổ chức từng vận động phản đối thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015, đưa ra đánh giá.

"Việc này có thể mở ra chiếc hộp Pandora, khiến Nga và Trung Quốc sẵn sàng cung cấp các công nghệ tương tự cho những nước khác, giống như Mỹ đã làm," bà Stricker phân tích. "Chúng ta cũng có thể chứng kiến các đối tác và đồng minh khác của Mỹ như Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, UAE, hay thậm chí là Qatar, Oman xếp hàng đòi đãi ngộ giống với Arab Saudi. Khi đấy, nhiều quốc gia mới sẽ nhanh chóng sở hữu năng lực làm giàu uranium hoặc tái chế plutonium, giúp họ chỉ còn cách năng lực chế tạo vũ khí hạt nhân một khoảng rất ngắn."

Nỗi quan ngại tại Washington còn xuất phát từ việc Riyadh kiên quyết từ chối ký "Nghị định thư Bổ sung" với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Điều khoản này cho phép các thanh sát viên quyền tiếp cận toàn diện hơn nhằm phát hiện các hoạt động ngầm, thay vì chỉ giám sát những địa điểm đã khai báo.

Chính sự thiếu vắng này khiến văn bản mới không đạt được "tiêu chuẩn vàng" như cam kết năm 2009 với UAE, nơi Abu Dhabi đồng ý chịu sự kiểm tra nghiêm ngặt và từ khước việc tự làm giàu uranium cũng như tái chế plutonium trong nước.

Cơ chế kiểm soát và những rủi ro chấp nhận được

Thượng nghị sĩ Cộng hòa Ron Johnson chia sẻ ông cảm thấy bất ngờ khi chính quyền Tổng thống Trump chấp thuận để Arab Saudi tự làm giàu uranium, đi ngược lại thông lệ của các hiệp định hợp tác trước đây.

"Khả năng Iran hoặc Arab Saudi tự làm giàu uranium là điều khiến tôi lo lắng. Dù vậy, tôi tin việc này có thể được kiểm soát," ông Johnson phát biểu.

Bà Victoria Coates, cựu quan chức trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump và hiện công tác tại viện nghiên cứu Heritage Foundation, cho rằng bước đi này tồn tại thách thức nhưng là "rủi ro có thể kiểm soát."

"Chỉ cần chúng ta theo sát tình hình và nắm rõ những gì đang diễn ra, tôi nghĩ đây là rủi ro đáng để đánh đổi," bà Coates đánh giá.

Dẫn nguồn từ hai bên am hiểu sự việc, Politico tiết lộ rằng Mỹ và Arab Saudi sẽ phối hợp đánh giá tính khả thi của việc làm giàu uranium tại địa phương. Nếu được thông qua, quy trình sẽ vận hành theo cơ chế "hộp đen" nhằm ngăn ngừa nguy cơ rò rỉ công nghệ nhạy cảm cho phía Riyadh.

Với mô hình "hộp đen", các doanh nghiệp Mỹ sẽ đứng ra xây dựng, sở hữu và trực tiếp điều hành nhà máy làm giàu uranium trên đất Arab Saudi. Mọi công nghệ cốt lõi cùng quy trình kỹ thuật sẽ được bảo mật tuyệt đối, hoàn toàn không cho phép các kỹ sư hay giới chức bản địa tiếp cận, tháo dỡ hay can thiệp.

Arab Saudi từ lâu đã ấp ủ kế hoạch phát triển nguồn năng lượng hạt nhân dân sự riêng. Các chuyên gia nhận định việc kéo Riyadh hợp tác với Washington vẫn là lựa chọn tối ưu hơn để họ tìm đến các đối thủ cạnh tranh.

"Nếu không đạt thỏa thuận với Mỹ, Arab Saudi gần như chắc chắn sẽ tìm đến Trung Quốc hoặc Nga, những nước nhiều khả năng sẽ không kèm theo các điều kiện ràng buộc," Jonathan Panikoff, cựu quan chức tình báo cấp cao hiện công tác tại Hội đồng Đại Tây Dương, phân tích. "Nhưng điều đó không có nghĩa là thỏa thuận Mỹ - Arab Saudi hoàn toàn không có rủi ro."

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài phân tích sâu sắc này. Mời bạn tiếp tục đón đọc các bài viết liên quan ngay bên dưới để cập nhật thêm những chuyển động thời sự quốc tế mới nhất.