Giải mã bí ẩn biểu tượng cò quăm và khỉ đầu chó của thần Thoth xứ Ai Cập

Một giả thuyết khoa học vừa công bố gợi mở rằng đặc tính phản chiếu quang học đặc biệt ở bộ lông khỉ đầu chó là yếu tố then chốt khiến cư dân Ai Cập thời cổ đại lựa chọn loài vật này làm đại diện cho thần Thoth.

Trong hệ thống thần thoại Ai Cập cổ đại, thần Thoth giữ vai trò tối cao cai quản trí tuệ, tri thức ghi chép, toán học, thiên văn cùng dòng chảy thời gian. Hình ảnh của vị thần này thường gắn liền với thân người mang đầu chim cò quăm hoặc linh trưởng khỉ đầu chó, đảm nhận nhiệm vụ chép thư cho chư thần.

Dẫu vậy, việc thần Thoth xuất hiện dưới hai hình thái động vật mang đặc điểm sinh học hoàn toàn trái ngược — chim cò quăm và khỉ đầu chó — đã tạo nên một câu hỏi lớn thách thức các nhà khảo cổ suốt nhiều thập kỷ.

Nếu việc hình dung vị thần qua hình ảnh cò quăm dễ dàng nhận được sự đồng thuận nhờ chiếc mỏ uốn cong gợi liên tưởng đến vành trăng khuyết cùng hai sắc lông tương phản đen - trắng, thì việc lựa chọn khỉ đầu chó lại là một bí ẩn chưa có lời giải rõ ràng.

Nguồn gốc ngoại lai và hành trình đưa khỉ đầu chó vào đền thờ Ai Cập

Các tư liệu và bằng chứng lịch sử chỉ ra rằng loài khỉ đầu chó hoàn toàn không phân bố trong môi trường tự nhiên tại Ai Cập cổ đại. Hàng trăm xác ướp khỉ được phát hiện trong các đền thờ là kết quả của quá trình giao thương nhộn nhịp xuất phát từ cảng Adulis (thuộc quốc gia Punt cổ đại, tương ứng với lãnh thổ Eritrea hiện nay), trước khi chúng được nuôi dưỡng trong môi trường linh thiêng.

Điều này đặt ra thắc mắc: Nguyên do nào thúc đẩy người Ai Cập cổ đại cất công nhập khẩu một loài linh trưởng từ phương xa để tôn kính như đại diện của vị thần cai quản Mặt Trăng? Lời giải thích thuyết phục dưới góc độ quang học vừa được công bố trong một công trình nghiên cứu trên Tạp chí Journal of Archaeology, Consciousness and Culture.

Bí ẩn quang học từ bộ lông phản xạ ánh sáng Mặt Trăng

Trọng tâm của công trình hướng vào loài khỉ đầu chó P. hamadryas. Thông qua việc phân tích 12 mẫu vật lưu giữ ở Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Mỹ tại New York và so sánh trực tiếp với dải phổ bức xạ từ Mặt Trăng, nhóm nghiên cứu đã ghi nhận sự trùng hợp đầy bất ngờ.

Cụ thể, khả năng phản chiếu ánh sáng từ lớp lông của loài khỉ này đạt mức cao nhất ở bước sóng từ 600 - 700 nanomet, trùng khớp hoàn toàn với chỉ số quang phổ nhìn thấy của ánh sáng Mặt Trăng.

Sự dị hình giới tính và sắc xám bạc độc đáo ở khỉ đực

Đáng chú ý, loài P. hamadryas thể hiện sự dị hình giới tính cực kỳ rõ nét. Các con khỉ đực khi trưởng thành sẽ mọc phần lông xám bao phủ vùng vai cùng chòm lông má xòe rộng mang màu trắng bạc đặc trưng. Chỉ số phản xạ ánh sáng ở khu vực ngực và gò má của chúng vượt trội gấp hai lần so với bất kỳ giống khỉ nào khác mà người Ai Cập thời bấy giờ từng tiếp xúc.

"Chính tông màu trắng bạc cùng khả năng phát sáng vượt trội của những con khỉ đầu chó đực trưởng thành đã trở thành lý do cốt lõi khiến sự kết hợp giữa loài và giới tính này được chọn làm hình mẫu đại diện cho thần Thoth", nhóm tác giả nghiên cứu khẳng định.

Góc nhìn tổng quan về biểu tượng tâm linh Ai Cập cổ đại

Nhờ đó, bí ẩn về lý do người xưa "khỉ hóa" vị thần trí tuệ đã có câu trả lời rõ ràng hơn. Cho dù là hình ảnh cò quăm hay khỉ đầu chó, cư dân Ai Cập cổ đại đã thể hiện khả năng quan sát sắc bén khi lựa chọn các sinh vật sở hữu bộ lông phản chiếu trọn vẹn thứ ánh sáng lung linh của Mặt Trăng trong những đêm rằm.

Báo cáo khoa học này mang đến thêm một góc nhìn mới nhằm giải mã lý do khỉ đầu chó trở thành biểu tượng đại diện cho thần Thoth.

Dù vậy, giới chuyên môn nhận định rằng việc chọn lựa động vật làm hiện thân cho thế giới thần linh ở Ai Cập cổ đại rất có thể còn đan xen nhiều yếu tố phức tạp về tôn giáo, tín ngưỡng và văn hóa, chứ không đơn thuần chỉ dựa trên đặc điểm sinh học.

Chân thành cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Xin mời quý vị tiếp tục khám phá thêm những nội dung hấp dẫn và bổ ích khác ngay bên dưới!