Nỗi đau tinh thần - Thử thách khắc nghiệt sau chẩn đoán ung thư

Hà NộiSau khi nhận kết quả chẩn đoán sinh thiết, anh Huyên, 56 tuổi, hoàn toàn sụp đổ, chỉ biết ngồi gục đầu trên bậc thềm của bệnh viện trong im lặng.

"Liệu có sự sai sót nào ở đây không?", đó là phản ứng đầu tiên của anh trước thông tin bản thân mắc ung thư phổi. Dù y bác sĩ đã tận tình giải thích về các giai đoạn phát triển của bệnh cũng như phương án can thiệp y khoa, anh vẫn không thể tiếp nhận thêm bất kỳ điều gì. Đầu óc quay cuồng, tai lùng bùng, anh lững thững bước ra góc cầu thang ngồi bất động suốt nhiều giờ, bàn tay siết chặt tờ phiếu kết quả. Vợ anh kế bên ra sức an ủi, vỗ về nhưng nhận lại chỉ là sự lặng thinh từ người chồng.

"Trải qua hơn ba thập kỷ gắn bó vợ chồng, đây là lần đầu tôi chứng kiến người đàn ông vốn vô cùng kiên cường của đời mình phải rơi nước mắt", chị nghẹn ngào.

Đêm hôm đó đối với anh là một khoảng thời gian dài vô tận. Cứ mỗi lần nhắm mắt, cụm từ "ung thư phổi" lại ám ảnh tâm trí, kèm theo trạng thái lồng ngực thắt lại, nhịp tim tăng nhanh liên hồi. Đến rạng sáng lúc ba giờ, anh lướt mạng xã hội và các trang tìm kiếm để đọc mọi thông tin liên quan đến căn bệnh này. Càng tiếp cận các số liệu về tỷ lệ tử vong, các cơn đau đớn thể xác hay tác dụng phụ của hóa trị, anh lại càng rơi vào tuyệt vọng và nghĩ rằng quỹ thời gian của mình không còn nhiều.

Sự sợ hãi và lo âu ngày một đè nặng qua từng tuần. Người đàn ông này bắt đầu né tránh các mối quan hệ bạn bè, rơi vào trạng thái biếng ăn, mất ngủ kéo dài khiến thể trạng suy nhược nghiêm trọng. Mỗi khi cảm thấy khó thở, tim đập liên hồi hay mồ hôi trộm vã ra, anh lại chọn cách tự cô lập mình trong phòng kín để gặm nhấm nỗi đau.

Tìm đến sự trợ giúp chuyên khoa, anh liên tục dằn vặt bản thân vì chưa tròn trách nhiệm với gia đình gồm người vợ hiền, hai đứa con nhỏ cùng người mẹ cao tuổi, đồng thời luôn bị nỗi sợ hãi cái chết bủa vây. Sau khi thực hiện các bài đánh giá chuyên sâu, thạc sĩ tâm lý Hoàng Quốc Lân hiện công tác tại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông xác định anh bị hội chứng lo âu đi kèm trầm cảm, chỉ định can thiệp bằng cả liệu pháp tâm lý lẫn sử dụng thuốc.

Một trường hợp khác là người phụ nữ 49 tuổi tại Ninh Bình nhận tin dữ mắc ung thư vú vào năm 2025. Ban đầu, chị tự động viên mình phải mạnh mẽ đối diện sau ca mổ. Thế nhưng, các đợt truyền hóa chất đầu tiên đã vắt kiệt sức lực của chị bằng những cơn nôn mửa liên tục và không thể ăn uống. Nhìn mái tóc dài từng nâng niu rụng xuống từng mảng, chị đã tự tay cạo sạch rồi khóc nức nở trước gương. Sự hành hạ của tác dụng phụ thuốc điều trị cộng với gánh nặng về tiền bạc đã khiến chị rút lui vào vỏ bọc, cắt đứt giao tiếp, tự coi mình là gánh nặng của gia đình và muốn từ bỏ phác đồ điều trị. Chỉ đến khi những biểu hiện này trầm trọng tới mức chị có hành vi muốn tự hủy hoại bản thân, bác sĩ Lân mới can thiệp và đưa ra chẩn đoán chị bị trầm cảm nặng.

Tình trạng trầm cảm ở những người không may mắc ung thư xuất hiện rất phổ biến, trải dài từ thời điểm nhận chẩn đoán cho tới suốt quá trình chữa trị sau đó. Một nghiên cứu do Bệnh viện Quân y 103 tiến hành vào năm 2012 đối với 264 bệnh nhân điều trị tại Khoa Ung bướu trong vòng 9 tháng chỉ ra rằng có tới xấp xỉ 58% số người được khảo sát rơi vào trạng thái trầm cảm. Đáng chú ý, những người làm việc trí óc có biểu hiện trầm cảm nghiêm trọng hơn nhóm lao động chân tay, và mức độ ảnh hưởng tỷ lệ thuận với diễn tiến của bệnh. Các biểu hiện điển hình ghi nhận được bao gồm cảm giác u sầu (chiếm gần 71%), rối loạn giấc ngủ (trên 70%) và trạng thái bất an, bồn chồn (trên 66%).

Trên phạm vi toàn cầu, một báo cáo tổng hợp quy mô lớn thực hiện trên hơn 10.000 bệnh nhân được công bố trên tạp chí y khoa danh tiếng The Lancet Oncology vào năm 2011 cho thấy, khoảng 16,3% số ca mắc ung thư có các triệu chứng lâm sàng đủ điều kiện chẩn đoán trầm cảm. Con số này vượt trội hoàn toàn so với mức trung bình chỉ từ 2-4% ở nhóm người khỏe mạnh thông thường. Từ thực tế này, Hiệp hội Ung thư Lâm sàng Mỹ (ASCO) đã đưa trầm cảm và rối loạn lo âu vào danh mục các biến chứng tâm lý bắt buộc phải sàng lọc định kỳ, do chúng trực tiếp làm giảm khả năng hợp tác điều trị và rút ngắn quãng đời còn lại của người bệnh.

Một công trình nghiên cứu khác của giới khoa học Anh được đăng tải trên tạp chí Cancer vào năm 2017 chứng minh rằng, việc bỏ qua điều trị trầm cảm có thể khiến nguy cơ tử vong ở bệnh nhân ung thư tăng thêm đến 25%. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng từng lên tiếng cảnh báo về việc phần lớn các tổn thương tinh thần ở người bệnh ung thư sống tại các quốc gia có thu nhập trung bình và thấp đang bị xem nhẹ do hạn chế về mạng lưới hỗ trợ tâm lý chuyên sâu. Những dữ liệu thực tế này là hồi chuông cảnh tỉnh rằng việc nâng đỡ tinh thần cho người bệnh cần được coi trọng ngang hàng với các phác đồ tiêu diệt tế bào ác tính, thay vì chỉ tập trung vào các can thiệp thể chất thuần túy.

Những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến khủng hoảng tinh thần

Có rất nhiều rào cản tâm lý đẩy người bệnh vào bóng tối của trầm cảm. Theo phân tích của thạc sĩ Lân, nguyên nhân đầu tiên xuất phát từ cú sốc tâm lý cực lớn khi biết tin mình mắc bệnh hiểm nghèo, kế đến là nỗi sợ hãi cái chết cận kề, những cơn đau đớn dai dẳng và tác dụng phụ nặng nề từ các đợt hóa - xạ trị. Bên cạnh đó, nhiều bệnh nhân phải đối mặt với việc mất đi nguồn thu nhập, gánh nặng tài chính đè nặng lên người thân hay sự tự ti do ngoại hình bị tàn phá như rụng tóc, giảm cân không kiểm soát hoặc phải cắt bỏ một phần cơ thể. Chuyên trang y khoa Very Well Health từng khái quát quá trình đối diện nỗi đau của bệnh nhân ung thư qua mô hình 5 giai đoạn (DABDA) gồm: chối bỏ, phẫn nộ, thương lượng, trầm cảm và cuối cùng là chấp nhận. Trong số đó, giai đoạn trầm cảm chính là tác nhân bào mòn ý chí chiến đấu, đồng thời đảo lộn hoàn toàn nhịp sinh hoạt thường ngày của họ.

Sự sụp đổ về mặt tinh thần này vô hình trung lại tạo ra những rào cản cực lớn cho quá trình trị liệu y khoa. Khi không còn khát vọng sống, người bệnh dễ buông xuôi, coi mọi nỗ lực cứu chữa đều là vô ích, dẫn đến việc tự ý bỏ ngang các đợt truyền hóa chất, xạ trị, không tuân thủ lịch tái khám định kỳ, uống thuốc sai lệch chỉ dẫn hoặc khước từ các liệu pháp tiên tiến. Việc gián đoạn điều trị này vô tình tạo cơ hội cho tế bào ung thư phát triển vũ bão, làm suy giảm nghiêm trọng cơ hội phục hồi và rút ngắn thời gian sống.

Hệ lụy trực tiếp lên sức khỏe thể chất cũng vô cùng nặng nề. Việc trầm cảm kéo dài kích thích cơ thể liên tục sản sinh ra lượng lớn hormone căng thẳng cortisol. Sự dư thừa cortisol trong thời gian dài sẽ làm tê liệt hệ thống phòng ngự miễn dịch, kích hoạt các phản ứng viêm diện rộng và cản trở tiến trình tự phục hồi sau các ca phẫu thuật. Đối với những bệnh nhân ung thư vốn dĩ đã có hệ miễn dịch bị tổn thương sâu sắc do căn bệnh và hóa chất, điều này chẳng khác nào một đòn giáng mạnh. Sự kết hợp giữa chứng chán ăn do trầm cảm và cảm giác buồn nôn, kiệt quệ do điều trị ung thư tạo thành một vòng lặp độc hại, khiến bệnh nhân nhanh chóng rơi vào trạng thái suy kiệt, teo cơ và mất dần sức đề kháng. Tình trạng mất ngủ triên miên càng khiến cơ thể kiệt quệ, không còn đủ thể lực để dung nạp hóa chất. Từ đó, những suy nghĩ tiêu cực như "Có chữa cũng chẳng để làm gì", "Mình chỉ làm khổ người thân" hay "Ra đi sớm cho nhẹ lòng" dần chiếm trọn tâm trí họ.

Không dừng lại ở đó, căn bệnh trầm cảm còn kéo cả gia đình vào vòng xoáy của sự mệt mỏi. Những người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân rất dễ rơi vào trạng thái kiệt sức về mặt tinh thần, trong khi bản thân người bệnh lại ngày càng cảm thấy cô độc và tuyệt vọng hơn.

Tìm lại ánh sáng phía cuối con đường

Trước thực trạng này, các chuyên gia khuyến cáo người thân nên dành nhiều thời gian hơn để lắng nghe, tạo không gian an toàn cho người bệnh bày tỏ nỗi lòng, đồng thời động viên họ tham gia vào các hoạt động thể chất nhẹ nhàng phù hợp và giữ mối liên hệ thường xuyên với bạn bè, xã hội. Trong điều kiện thể lực cho phép, bệnh nhân nên duy trì thói quen đi bộ chậm, tập thở sâu hoặc thực hiện các bài tập vật lý trị liệu phục hồi. Hoạt động thể chất giúp kích thích cơ thể giải phóng endorphin - hormone mang lại cảm giác hạnh phúc, giúp cải thiện tâm trạng và xua tan mệt mỏi. Một thực đơn ăn uống khoa học bảo đảm năng lượng, giàu chất đạm kết hợp cùng giấc ngủ chất lượng sẽ là nền tảng vững chắc để nâng cao hệ miễn dịch và cân bằng cảm xúc. Ngay khi phát hiện các biểu hiện mất ngủ kéo dài hay tinh thần sa sút nghiêm trọng gây ảnh hưởng xấu đến cuộc sống, người bệnh cần được đưa đến các cơ sở y tế chuyên khoa tâm thần để thăm khám kịp thời.

Trở lại với phòng khám của bác sĩ Lân trong buổi hỗ trợ tâm lý gần nhất, anh Huyên đã lột xác hoàn toàn, không còn là người đàn ông tuyệt vọng ngồi gục ngã ở cầu thang bệnh viện thuở nào. "Bệnh nhân của tôi đã xuất sắc vượt qua được thời kỳ u tối nhất của cuộc đời", bác sĩ Lân bày tỏ niềm vui. Sau một hành trình kiên trì áp dụng song hành cả phác đồ điều trị ung thư lẫn liệu pháp giải tỏa trầm cảm, người đàn ông này đã tìm lại được sự an yên trong tâm hồn.

Dưới góc nhìn chuyên môn, vị chuyên gia chia sẻ rằng những cơn đau đớn về mặt thể chất do khối u gây ra vẫn chưa hoàn toàn biến mất và đôi lúc vẫn làm khó anh Huyên vào những canh thâu. Tuy nhiên, sự biến chuyển kỳ diệu nhất nằm ở chính thái độ đối diện của anh trước nghịch cảnh. Thay vì lựa chọn giam mình trong bốn bức tường kín để gặm nhấm nỗi đau, anh đã học được cách bao dung và chấp nhận tính chất vô thường của đời sống.

"Anh ấy từng tâm sự với tôi rằng, thời điểm hiện tại, mỗi sớm mai thức dậy vẫn thấy bản thân được ở bên cạnh vợ con đã là một đặc ân vô giá", bác sĩ Lân bộc bạch.

Hy vọng rằng câu chuyện trên đã mang đến cho bạn đọc những góc nhìn sâu sắc về tầm quan trọng của việc chăm sóc sức khỏe tinh thần cho bệnh nhân hiểm nghèo. Xin chân thành cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này, và mời các bạn tiếp tục tìm hiểu thêm những thông tin hữu ích thông qua các bài viết cùng chủ đề ngay phía dưới đây.