Kho 2,7 triệu trang dữ liệu chiến trường mở ra hi vọng tìm kiếm thông tin liệt sĩ

Mảnh ghép từ những dòng thư tay và di vật năm xưa

Khi gõ từ khóa 'letter' vào công cụ tìm kiếm, hệ thống ghi nhận 3.020 kết quả là các lá thư do chiến sĩ Việt Nam viết, hiện nằm trong kho dữ liệu gồm 2,7 triệu tài liệu tại Đại học Công nghệ Texas (Mỹ).

Phần lớn trong số này là những lá thư chưa đến tay gia đình của các chiến sĩ miền Bắc, viết trên đường hành quân trước khi họ ngã xuống ở mặt trận phía Nam. Điển hình là cuốn nhật ký của chiến sĩ Hải Trường (biệt danh Hoan) gửi tới bà Nguyễn Thị Hán ở xã Hải Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Hồ sơ mang mã số 05-3443-67, thu thập ngày 30/3/1967 và hoàn thành báo cáo ngày 8/4/1967.

Toàn bộ giấy tờ, thư từ, nhật ký số hóa định dạng PDF này là một phần thuộc nguồn tư liệu khổng lồ ở Trung tâm Việt Nam và Văn khố Sam Johnson (Đại học Công nghệ Texas). Thông tin trên được TS Võ Đình Thái và ông Steve Maxner — các thành viên sáng lập Dự án Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh (VWAI) — trình bày tại buổi trưng bày chuyên đề do Cục văn thư Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ) tổ chức vào giữa tháng 7.

Các chuyên gia chia sẻ về hồ sơ trong kho tư liệu lưu trữ, tại trưng bày ngày 17/7 do Cục Văn thư Lưu trữ nhà nước tổ chức. Video: Hồng Chiêu

Quy trình số hóa và giá trị lịch sử của các hồ sơ chiến trường

Theo TS Thái, đơn vị đã hoàn tất việc số hóa hơn 10 triệu trang trong tổng số 30 triệu trang tư liệu. Trong đó, trên 2,7 triệu trang đã được giải mã từ 260.613 bộ hồ sơ thu thập ngoài mặt trận.

Đây là tập hợp thư từ, sổ tay, giấy tờ cá nhân của bộ đội miền Bắc mà lực lượng quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa thu giữ ở các hầm trú ẩn, trang bị cá nhân hoặc trên người các chiến sĩ đã hy sinh sau mỗi trận chiến. Phía Mỹ chụp lại và lưu trữ dưới dạng vi phim để khai thác. Mỗi tài liệu đều đính kèm văn bản ghi chính xác ngày giờ thu giữ, tọa độ địa lý và đơn vị thu thập. Các hiện vật gốc sau đó đã bị tiêu hủy.

Sau này, Đại học Công nghệ Texas tiến hành chuyển đổi sang định dạng PDF để hỗ trợ việc nghiên cứu và tìm kiếm thông tin quân nhân mất tích. Nhờ tính xác thực cao về mốc thời gian, các tài liệu này trở thành căn cứ quan trọng cho quá trình tra cứu. Ông Thái ước tính tập hồ sơ này liên quan tới ít nhất 100.000 bộ đội Việt Nam, trong đó khoảng một nửa có khả năng đã hy sinh do phần lớn vật phẩm thu được ngay sau chiến sự. Không ít cuốn sổ còn dấu vết đạn bắn hay góc thư dính máu.

"Tư liệu trong kho hiện là bản lưu duy nhất. Nếu xảy ra mất mát, thông tin về những người lính này sẽ vĩnh viễn không còn", ông nhấn mạnh. Ông mong muốn việc kết nối các dữ liệu thành báo cáo riêng sẽ hỗ trợ xác minh danh tính liệt sĩ còn thiếu thông tin hoặc chuyển giao cho người thân.

TS Võ Đình Thái, Trung tâm Việt Nam và Văn khố Sam Johnson thuộc Đại học Công nghệ Texas tại trưng bày do Cục Văn thư Lưu trữ nhà nước, Bộ Nội vụ tổ chức ngày 17/7. Ảnh: Giang Huy

Nỗ lực đối chiếu thông tin và chuyển giao dữ liệu cho Việt Nam

Một quân nhân có thể có nhiều giấy tờ cùng nằm trong kho lưu trữ. Ví dụ như hồ sơ về liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm: bên cạnh nhật ký còn có 12 tài liệu chứng minh như thư gửi gia đình, giấy xác nhận điều trị hay chuyển tuyến thương binh. Dựa vào tọa độ trên tài liệu, có thể thấy cứ vài tháng nữ bác sĩ lại di chuyển sang địa bàn mới. Dữ liệu cuối cùng được ghi nhận ngày 23/6/1970 — một ngày trước khi bà hy sinh tại Quảng Ngãi. Khi so sánh với bản đồ hiện tại, vị trí đó trùng khớp với vùng "khu di tích liệt sĩ Đặng Thùy Trâm hy sinh".

Đối với thông tin về đơn vị 962 và liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, khi gõ từ khóa "962", nhóm đã tìm được 212 tư liệu. Các dữ liệu này được tổng hợp thành báo cáo hoàn chỉnh, giúp cung cấp cho TP HCM một số hình ảnh và tài liệu về vị trí chôn cất các chiến sĩ hy sinh trong đợt Mậu Thân 1968 vào đầu tháng 7.

Kể từ năm 2022, khoảng 200 bộ hồ sơ đã được nhóm bàn giao cho phía Việt Nam. Tùy từng trường hợp, nhóm sẽ tập hợp tài liệu, khoanh vùng địa bàn và phối hợp xác minh để hoàn thiện báo cáo. Trong giai đoạn này, nhóm tiếp tục trao trả khoảng 50 hồ sơ chứa chỉ dẫn về đơn vị 962, sơ đồ mộ chí 21 liệt sĩ tại Bệnh viện K76A T7 Quân khu 7, cùng tài liệu kỷ vật chiến trường Đông Nam Bộ giai đoạn 1966–1972...

Các chuyên gia cho rằng những manh mối này tuy chưa thể giúp cất bốc hài cốt ngay lập tức, nhưng sẽ bổ sung thông tin quý giá về thân thế người ngã xuống, hỗ trợ đắc lực cho công tác tìm kiếm, quy tập thực địa của các cơ quan chức năng.

Ông Steve Maxner trước tư liệu về liệt sĩ bác sĩ Đặng Thùy Trâm được tra cứu trong kho tư liệu. Ảnh: Hồng Chiêu

Hàn gắn vết thương chiến tranh và hướng tới sự hợp tác bền vững

Theo TS Võ Đình Thái, việc xâu chuỗi thông tin giúp phục dựng lại chân dung người lính cùng bối cảnh thời điểm họ hy sinh. Nhiều người con sinh ra trong thời chiến chưa từng biết mặt cha hay nét chữ của người thân. Do đó, một đoạn thư, nét chữ cuối cùng hay tên tuổi trên hồ sơ chính là di vật vô giá đối với gia đình.

"Họ có quyền được biết người thân mình từng chiến đấu ở đâu, thuộc đơn vị nào. Dù nhiều gia đình chưa thể quy tập hài cốt, việc biết rõ câu chuyện đã xảy ra cũng là niềm an ủi lớn sau nhiều thập kỷ ngóng chờ", ông bày tỏ.

Bên cạnh việc trao trả dữ liệu, dự án hướng tới mục tiêu dài hạn là đào tạo nhân lực tại Việt Nam để tiếp quản công việc. Tiến sĩ Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Văn khố Sam Johnson, Chủ nhiệm dự án VWAI, nhận định việc xử lý 260.613 hồ sơ là cuộc đua thời gian gay go. Với lượng tài liệu khổng lồ, ông mong muốn chuyển giao dần công việc cho đội ngũ hơn 40 thành viên người Việt.

"Chúng tôi đưa ra phương pháp và điều phối, nhưng chỉ người Việt Nam mới thấu hiểu hết ý nghĩa của những lá thư này", ông chia sẻ khi chỉ vào bức thư trên màn hình.

Với cá nhân TS Thái, ở tuổi 45, mỗi hồ sơ được ghép nối thành công còn là hành trình vượt qua rào cản quá khứ. Mười năm trước, khi bắt đầu công trình nghiên cứu này tại Đại học Texas, ông đã gọi điện hỏi ý kiến cha mình — một người từng ở phía bên kia chiến tuyến.

Cha ông đã đưa ra lời khuyên làm kim chỉ nam cho ông suốt mười năm qua: "Con hãy làm đi. Việc này con không làm thì ai làm. Dù lịch sử ra sao, những người ngã xuống đều là đồng bào Việt Nam. Đừng để quá khứ cản trở một việc làm nhân văn".

Hành trình kết nối thông tin vẫn đang tiếp diễn

Hiện tại, Cục Văn thư Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ) đang trưng bày nhiều hồ sơ, tư liệu do VWAI trao tặng năm 2026 nhằm phục vụ công tác xác minh danh tính liệt sĩ, bao gồm các dữ liệu tại khu vực Lộc Ninh thuộc tỉnh Tây Ninh và Đồng Nai. Đơn vị cũng rà soát và phát hiện hơn 2.000 hồ sơ liên quan, trong đó có nhiều tài liệu quan trọng hỗ trợ trực tiếp việc tìm kiếm, xác minh thông tin liệt sĩ.

Cảm ơn quý độc giả đã theo dõi bài viết này. Hãy tiếp tục đón đọc các bài viết liên quan ngay bên dưới để cập nhật thêm những thông tin hữu ích và sâu sắc!