Cận cảnh sông Nhuệ trước thềm đại dự án hồi sinh

Suốt nhiều thập kỷ, sông Nhuệ luôn trong tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng với dòng nước đen đặc và ngập tràn rác thải. Các công trình nhà ở mọc lên san sát hai bên bờ, xâm lấn nghiêm trọng hành lang an toàn và khiến dòng chảy bị co hẹp đáng kể.

Với tổng chiều dài là 76 km, sông Nhuệ có tới 61,5 km chảy qua địa phận 19 xã, phường thuộc Hà Nội, phần còn lại chạy qua Ninh Bình. Tuyến sông này bắt đầu từ khu vực cống Liên Mạc thuộc phường Đông Ngạc và kết thúc hành trình tại địa phận Hà Nội ở xã Ứng Hòa. Đây là mạch nước đóng vai trò then chốt trong việc điều tiết nước phục vụ gieo trồng nông nghiệp cũng như hỗ trợ tiêu thoát nước cho khu vực trung tâm thành phố.

Lùi lại thời điểm cách đây tầm 30-40 năm trước, khu vực dọc hai bờ sông vẫn còn khá hoang sơ với mật độ dân cư thưa thớt, lác đác vài khu tập thể của các cơ quan đơn vị giữa không gian ngập tràn sắc xanh của cây cối. Khi lũ về, dòng sông mang sắc đỏ ngầu phù sa màu mỡ, còn tới mùa khô, làn nước lại trong vắt với nguồn thủy sản dồi dào, nuôi sống biết bao thế hệ vạn chài.

Có chiều dài toàn tuyến đạt 76 km, dòng sông trải dọc 61,5 km qua địa phận của 19 xã, phường tại Hà Nội trước khi chảy tiếp sang Ninh Bình. Khởi đầu từ cống Liên Mạc ở phường Đông Ngạc, điểm dừng cuối của dòng sông trên đất thủ đô nằm tại xã Ứng Hòa. Vai trò chủ chốt của dòng chảy này là cung cấp nguồn nước tưới tiêu nông nghiệp và gánh vác nhiệm vụ chống ngập cho nội thành.

Vào khoảng 30-40 năm trước, không gian ven sông vẫn còn rất vắng vẻ, chỉ có vài dãy nhà tập thể cơ quan xen lẫn giữa những rặng cây xanh rì. Sông Nhuệ thuở ấy đầy ắp tôm cá với dòng nước trong lành vào mùa cạn và đỏ nặng phù sa khi mùa lũ tới, mang lại sinh kế trù phú cho người dân làng chài.

Sự bùng nổ của quá trình đô thị hóa đã khiến những mảng xanh tự nhiên dần bị thế chỗ bởi các công trình xây dựng. Điển hình tại khu vực đường Thanh Bình thuộc phường Hà Đông, các ngôi nhà kiên cố san sát nhau đã lấn sâu vào khu vực bảo hộ dọc hai bờ sông Nhuệ. Hệ quả là nhiều đoạn sông bị lắng cặn nghiêm trọng, dòng chảy thu hẹp gây cản trở thoát nước và làm trầm trọng thêm vấn đề ô nhiễm.

Tình trạng ô nhiễm nguồn nước kèm theo rác thải và bèo tây phủ kín mặt nước đang xảy ra nghiêm trọng tại các đoạn sông chảy qua những phường Đông Ngạc, Thụy Phương, Xuân Phương, Trung Văn cùng với Hà Đông. Cỏ dại mọc tràn lan ven bờ, kết hợp với các điểm bồi lắng và lấn chiếm trái phép khiến dòng chảy ngày một yếu đi.

Nhằm giải quyết triệt để vấn đề ô nhiễm kéo dài, hiện tượng bồi lấp lòng sông cũng như sự xuống cấp của hạ tầng hai bên bờ, HĐND TP Hà Nội đã chính thức phê duyệt chủ trương triển khai dự án nâng cấp và cải tạo sông Nhuệ.

Siêu dự án này dự kiến cần nguồn vốn đầu tư lên tới 75.000 tỷ đồng, được triển khai dọc toàn bộ chiều dài sông từ khu vực cống Liên Mạc cho tới điểm cuối ranh giới Hà Nội. Dự án sẽ đi qua địa giới hành chính của 19 xã, phường bao gồm: Thượng Cát, Đông Ngạc, Phú Diễn, Xuân Phương, Từ Liêm, Tây Mỗ, Đại Mỗ, Hà Đông, Kiến Hưng, Đại Thanh, Bình Minh, Ngọc Hồi, Tam Hưng, Thường Tín, Thượng Phúc, Dân Hòa, Phượng Dực, Chuyên Mỹ và cuối cùng là Ứng Hòa.

Đối phó với thực trạng dòng sông suy kiệt do ô nhiễm lâu ngày, lòng sông bị thu hẹp bởi bùn cát và hệ thống hạ tầng ven bờ hư hỏng, cơ quan chức năng thuộc HĐND TP Hà Nội đã nhất trí thông qua quyết định đầu tư cải tạo dòng sông này.

Khoản kinh phí dự kiến cho công cuộc hồi sinh này là khoảng 75.000 tỷ đồng, trải rộng trên toàn tuyến sông từ cống Liên Mạc đến rìa ranh giới thủ đô, đi qua địa phận 19 xã, phường gồm có: Thượng Cát, Đông Ngạc, Phú Diễn, Xuân Phương, Từ Liêm, Tây Mỗ, Đại Mỗ, Hà Đông, Kiến Hưng, Đại Thanh, Bình Minh

Kỳ vọng hồi sinh dòng sông Nhuệ sau nhiều thập kỷ ô nhiễm

Suốt nhiều năm qua, sông Nhuệ luôn trong tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng với làn nước đen đặc và ngập tràn rác thải. Việc người dân xây dựng nhà cửa san sát ngay sát mép nước không chỉ xâm hại hành lang an toàn mà còn làm co hẹp đáng kể tiết diện dòng chảy.

Dòng sông lịch sử chịu áp lực từ quá trình đô thị hóa

Với tổng chiều dài 76 km, sông Nhuệ có vai trò cực kỳ quan trọng khi chảy qua địa phận tỉnh Ninh Bình và 19 xã, phường thuộc Hà Nội (chiếm chiều dài 61,5 km). Điểm xuất phát của sông bắt đầu từ cống Liên Mạc thuộc địa bàn phường Đông Ngạc, và điểm kết thúc tại thủ đô là xã Ứng Hòa. Tuyến đường thủy này gánh vác trách nhiệm điều tiết nước phục vụ sản xuất nông nghiệp đồng thời tiêu thoát nước cho khu vực nội thành.

Quay ngược thời gian về khoảng 30 đến 40 năm trước, khu vực dọc hai bên bờ sông vô cùng thoáng đãng, chỉ lác đác vài khu tập thể của các đơn vị hành chính, phần diện tích còn lại được bao phủ bởi cây xanh. Khi mùa lũ tới, dòng sông đỏ nặng phù sa bồi đắp ruộng đồng; lúc mùa khô về, nước sông lại trong vắt, tôm cá dồi dào, tạo kế sinh nhai bền vững cho bao gia đình vạn chài.

Với tổng chiều dài 76 km, sông Nhuệ có vai trò cực kỳ quan trọng khi chảy qua địa phận tỉnh Ninh Bình và 19 xã, phường thuộc Hà Nội (chiếm chiều dài 61,5 km). Điểm xuất phát của sông bắt đầu từ cống Liên Mạc thuộc địa bàn phường Đông Ngạc, và điểm kết thúc tại thủ đô là xã Ứng Hòa. Tuyến đường thủy này gánh vác trách nhiệm điều tiết nước phục vụ sản xuất nông nghiệp đồng thời tiêu thoát nước cho khu vực nội thành.

Quay ngược thời gian về khoảng 30 đến 40 năm trước, khu vực dọc hai bên bờ sông vô cùng thoáng đãng, chỉ lác đác vài khu tập thể của các đơn vị hành chính, phần diện tích còn lại được bao phủ bởi cây xanh. Khi mùa lũ tới, dòng sông đỏ nặng phù sa bồi đắp ruộng đồng; lúc mùa khô về, nước sông lại trong vắt, tôm cá dồi dào, tạo kế sinh nhai bền vững cho bao gia đình vạn chài.

Tuy nhiên, tiến trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng đã khiến những thảm xanh tự nhiên dần bị thay thế bởi các công trình xây dựng. Điển hình tại đoạn sông dọc đường Thanh Bình thuộc phường Hà Đông, các dãy nhà kiên cố mọc lên san sát, lấn chiếm nghiêm trọng hành lang an toàn của sông. Nhiều khu vực lòng sông bị bồi đắp bùn đất, thu hẹp diện tích mặt nước, từ đó đẩy cao nguy cơ ngập úng và làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm.

Tại các địa bàn thuộc phường Đông Ngạc, Thụy Phương, Xuân Phương, Trung Văn và Hà Đông, nguồn nước sông Nhuệ bị ô nhiễm nặng nề, chuyển màu đục ngầu kèm rác thải và bèo tây phủ kín. Bờ sông bị cỏ dại bao phủ rậm rạp, trong khi bùn đất bồi lắng cùng các hành vi xâm lấn dòng chảy khiến lòng sông hẹp lại, làm cản trở đáng kể khả năng lưu thông của nguồn nước.

Dự án cải tạo quy mô lớn trị giá 75.000 tỷ đồng

Nhằm giải quyết triệt để tình trạng ô nhiễm kéo dài, hiện tượng bồi lấp lòng sông cũng như sự xuống cấp của hệ thống hạ tầng ven bờ, HĐND TP Hà Nội đã chính thức thông qua phương án đầu tư cải tạo toàn diện sông Nhuệ.

Siêu dự án này sở hữu tổng nguồn vốn đầu tư dự kiến lên tới 75.000 tỷ đồng, được triển khai đồng bộ trên toàn tuyến sông tính từ cống Liên Mạc cho đến ranh giới cuối cùng của thủ đô. Dự án đi qua địa bàn của 19 xã, phường bao gồm: Thượng Cát, Đông Ngạc, Phú Diễn, Xuân Phương, Từ Liêm, Tây Mỗ, Đại Mỗ, Hà Đông, Kiến Hưng, Đại Thanh, Bình Minh, Ngọc Hồi, Tam Hưng, Thường Tín, Thượng Phúc, Dân Hòa, Phượng Dực, Chuyên Mỹ và Ứng Hòa.

Nhằm giải quyết triệt để tình trạng ô nhiễm kéo dài, hiện tượng bồi lấp lòng sông cũng như sự xuống cấp của hệ thống hạ tầng ven bờ, HĐND TP Hà Nội đã chính thức thông qua phương án đầu tư cải tạo toàn diện sông Nhuệ.

Siêu dự án này sở hữu tổng nguồn vốn đầu tư dự kiến lên tới 75.000 tỷ đồng, được triển khai đồng bộ trên toàn tuyến sông tính từ cống Liên Mạc cho đến ranh giới cuối cùng của thủ đô. Dự án đi qua địa bàn của 19 xã, phường bao gồm: Thượng Cát, Đông Ngạc, Phú Diễn, Xuân Phương, Từ Liêm, Tây Mỗ, Đại Mỗ, Hà Đông, Kiến Hưng, Đại Thanh, Bình Minh, Ngọc Hồi, Tam Hưng, Thường Tín, Thượng Phúc, Dân Hòa, Phượng Dực, Chuyên Mỹ và Ứng Hòa.

Hiện trạng xuống cấp nghiêm trọng tại các khu dân cư ven sông

Dọc theo hai bờ sông thuộc khu vực phường Xuân Phương, không khó để bắt gặp những ngôi nhà cũ nát, xuống cấp nằm xen kẽ nhau, đi kèm là tình trạng lấn chiếm lòng sông tại một số điểm. Chất lượng nước tại đây có dấu hiệu suy giảm nghiêm trọng, gây ảnh hưởng trực tiếp đến cảnh quan đô thị và môi trường sống của người dân xung quanh.

Dữ liệu thống kê từ cơ quan chức năng TP Hà Nội chỉ ra rằng, lưu vực sông Nhuệ hiện đang phải gánh chịu áp lực xả thải từ khoảng 2.521 nguồn thải khác nhau. Con số này bao gồm các cơ sở kinh doanh dịch vụ; các khu công nghiệp và cụm công nghiệp; các bệnh viện, cơ sở y tế cùng các làng nghề truyền thống. Một lượng lớn nước thải sinh hoạt lẫn nước thải sản xuất chưa qua xử lý đạt chuẩn vẫn xả thẳng ra sông hàng ngày, đe dọa trực tiếp đến hệ sinh thái nước.

Dọc theo hai bờ sông thuộc khu vực phường Xuân Phương, không khó để bắt gặp những ngôi nhà cũ nát, xuống cấp nằm xen kẽ nhau, đi kèm là tình trạng lấn chiếm lòng sông tại một số điểm. Chất lượng nước tại đây có dấu hiệu suy giảm nghiêm trọng, gây ảnh hưởng trực tiếp đến cảnh quan đô thị và môi trường sống của người dân xung quanh.

Dữ liệu thống kê từ cơ quan chức năng TP Hà Nội chỉ ra rằng, lưu vực sông Nhuệ hiện đang phải gánh chịu áp lực xả thải từ khoảng 2.521 nguồn thải khác nhau. Con số này bao gồm các cơ sở kinh doanh dịch vụ; các khu công nghiệp và cụm công nghiệp; các bệnh viện, cơ sở y tế cùng các làng nghề truyền thống. Một lượng lớn nước thải sinh hoạt lẫn nước thải sản xuất chưa qua xử lý đạt chuẩn vẫn xả thẳng ra sông hàng ngày, đe dọa trực tiếp đến hệ sinh thái nước.

Ở nhiều đoạn, nước thải từ các hộ dân và cơ sở chế xuất được dẫn thẳng ra sông qua hệ thống miệng cống lộ thiên ven bờ. Trong hơn một thập kỷ qua, màu đỏ phù sa quen thuộc của sông Nhuệ gần như biến mất hoàn toàn, thay thế bằng sắc đen kịt quanh năm. Hệ sinh thái bị hủy hoại khiến tôm cá không thể sinh trưởng, dẫn đến sự lụi tàn của các xóm chài ven sông.

Ở nhiều đoạn, nước thải từ các hộ dân và cơ sở chế xuất được dẫn thẳng ra sông qua hệ thống miệng cống lộ thiên ven bờ. Trong hơn một thập kỷ qua, màu đỏ phù sa quen thuộc của sông Nhuệ gần như biến mất hoàn toàn, thay thế bằng sắc đen kịt quanh năm. Hệ sinh thái bị hủy hoại khiến tôm cá không thể sinh trưởng, dẫn đến sự lụi tàn của các xóm chài ven sông.

Tại khu vực xã Đại Thanh, ven bờ sông xuất hiện hàng loạt bãi tập kết rác tự phát trong khi hạ tầng khu vực bị xuống cấp nặng nề. Cây cầu sắt tại Km33+541 bắc qua dòng sông phục vụ hành trình của tuyến đường sắt hướng đi các tỉnh phía Bắc, thế nhưng phần đường dành riêng cho xe máy chỉ rộng vỏn vẹn 1,5 m, thường xuyên xảy ra tình trạng ùn tắc cục bộ vào các khung giờ cao điểm.

Tại khu vực xã Đại Thanh, ven bờ sông xuất hiện hàng loạt bãi tập kết rác tự phát trong khi hạ tầng khu vực bị xuống cấp nặng nề. Cây cầu sắt tại Km33+541 bắc qua dòng sông phục vụ hành trình của tuyến đường sắt hướng đi các tỉnh phía Bắc, thế nhưng phần đường dành riêng cho xe máy chỉ rộng vỏn vẹn 1,5 m, thường xuyên xảy ra tình trạng ùn tắc cục bộ vào các khung giờ cao điểm.

Phương án đầu tư và thực tế cuộc sống người dân ven bờ

Theo phương án được đề xuất, Tập đoàn Geleximco được lựa chọn làm đơn vị đầu tư thực hiện dự án nâng cấp, kiên cố hóa các đoạn đê xung yếu, thực hiện nạo vét lòng sông và triển khai các giải pháp làm sạch môi trường nước sông Nhuệ. Thời gian triển khai dự kiến của dự án sẽ rơi vào giai đoạn từ năm 2026 đến 2029.

Hình ảnh ghi nhận tại cầu Mỹ Hưng nối liền địa bàn hai xã Đại Thanh và Tam Hưng. Hiện tượng sụt lún nền đất nghiêm trọng phía bờ Đại Thanh đã buộc cơ quan chức năng phải dựng biển báo nguy hiểm để cảnh báo nguy cơ sạt lở cho người tham gia giao thông.

Theo phương án được đề xuất, Tập đoàn Geleximco được lựa chọn làm đơn vị đầu tư thực hiện dự án nâng cấp, kiên cố hóa các đoạn đê xung yếu, thực hiện nạo vét lòng sông và triển khai các giải pháp làm sạch môi trường nước sông Nhuệ. Thời gian triển khai dự kiến của dự án sẽ rơi vào giai đoạn từ năm 2026 đến 2029.

Hình ảnh ghi nhận tại cầu Mỹ Hưng nối liền địa bàn hai xã Đại Thanh và Tam Hưng. Hiện tượng sụt lún nền đất nghiêm trọng phía bờ Đại Thanh đã buộc cơ quan chức năng phải dựng biển báo nguy hiểm để cảnh báo nguy cơ sạt lở cho người tham gia giao thông.

Tận dụng những khoảng đất trống dọc bờ kè sông Nhuệ, nhiều hộ dân đã canh tác rau xanh, tuy nhiên không một ai dám sử dụng nguồn nước sông để tưới tiêu do lo sợ ô nhiễm và mùi hôi thối đặc trưng. Chia sẻ về việc này, ông Nguyễn Như Hy trú tại xã Thượng Phúc cho biết, mỗi ngày ông phải dùng nước giếng khoan bơm vào bể chứa để lắng lọc suốt một ngày rồi mới mang tưới cho vườn tía tô của gia đình. Ông cũng cho biết thêm, do khu vực bờ kè bị bỏ hoang nên cỏ dại mọc rất nhanh, mỗi năm ông phải chủ động dọn dẹp, phát quang 3 đến 4 lần mới có diện tích để canh tác.

Tận dụng những khoảng đất trống dọc bờ kè sông Nhuệ, nhiều hộ dân đã canh tác rau xanh, tuy nhiên không một ai dám sử dụng nguồn nước sông để tưới tiêu do lo sợ ô nhiễm và mùi hôi thối đặc trưng. Chia sẻ về việc này, ông Nguyễn Như Hy trú tại xã Thượng Phúc cho biết, mỗi ngày ông phải dùng nước giếng khoan bơm vào bể chứa để lắng lọc suốt một ngày rồi mới mang tưới cho vườn tía tô của gia đình. Ông cũng cho biết thêm, do khu vực bờ kè bị bỏ hoang nên cỏ dại mọc rất nhanh, mỗi năm ông phải chủ động dọn dẹp, phát quang 3 đến 4 lần mới có diện tích để canh tác.

Một công trình thủy lợi được xây dựng sát bờ sông thuộc địa bàn xã Dân Hòa đã rơi vào trạng thái bỏ hoang từ rất lâu, khiến phần lòng hồ phía trong ngập ngụa rác thải.

Hệ thống cống xả nước trực tiếp từ các trang trại chăn nuôi, trồng trọt ở xã Thượng Phúc dẫn thẳng ra lòng sông Nhuệ.

Do lưu tốc dòng chảy quá thấp, nguồn nước rơi vào trạng thái tù đọng và ô nhiễm nghiêm trọng khiến hầu như không loài thủy sinh bản địa nào có thể sống sót. Hiện nay, chiếm đa số dưới lòng sông chỉ là loài cá dọn bể cứng đầu, các loại cá khác xuất hiện chủ yếu do sạt lở từ các ao nuôi lân cận trôi dạt về. Hình ảnh trên được ghi lại tại khu vực trạm bơm Hòa Bình nằm trên địa bàn xã Ngọc Hồi.

Do lưu tốc dòng chảy quá thấp, nguồn nước rơi vào trạng thái tù đọng và ô nhiễm nghiêm trọng khiến hầu như không loài thủy sinh bản địa nào có thể sống sót. Hiện nay, chiếm đa số dưới lòng sông chỉ là loài cá dọn bể cứng đầu, các loại cá khác xuất hiện chủ yếu do sạt lở từ các ao nuôi lân cận trôi dạt về. Hình ảnh trên được ghi lại tại khu vực trạm bơm Hòa Bình nằm trên địa bàn xã Ngọc Hồi.

Khu vực cửa xả cuối cùng của sông Tô Lịch dẫn nước vào sông Nhuệ, nằm gần địa phận chùa Dưỡng Hiền thuộc xã Thường Tín, luôn trong tình trạng đặc quánh rác thải và bốc mùi xú uế nồng nặc.

Di chuyển xuôi dòng khoảng gần 10 km, tại đoạn sông chảy qua địa phận xã Chuyên Mỹ, rác thải sinh hoạt kết hợp với bèo tây cũng đóng thành từng mảng lớn, chiếm tới nửa bề rộng mặt sông.

Sơ đồ hành trình sông Nhuệ đi qua địa giới của 19 xã, phường. Đồ họa: Tâm Thảo

Sơ đồ hành trình sông Nhuệ đi qua địa giới of 19 xã, phường. Đồ họa: Tâm Thảo

Xin chân thành cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Hãy tiếp tục đồng hành cùng chúng tôi và đón đọc những thông tin bổ ích khác thông qua các bài viết gợi ý dưới đây.