Chiến lược của Iran và vai trò của lực lượng Houthi trong cục diện Trung Đông

Nhờ sự hỗ trợ từ Iran, lực lượng Houthi đã phát triển thành một tổ chức quân sự quy mô lớn, sẵn sàng gia tăng sức ép đối với Mỹ cùng các quốc gia đồng minh nếu căng thẳng tại khu vực Trung Đông tiếp tục diễn biến phức tạp.

Vào rạng sáng ngày 25/7, phong trào vũ trang Houthi tại Yemen xác nhận đã triển khai đợt tập kích bằng tên lửa hướng về phía thành phố Jizan thuộc miền nam Arab Saudi, kích hoạt một vụ hỏa hoạn lớn tại khu vực ven bờ Biển Đỏ. Dựa trên các đoạn video đăng tải công khai được xác minh bởi AFP, những cột khói đen dày đặc đã bốc lên cao từ khu vực được cho là cơ sở lọc dầu của tập đoàn Saudi Aramco ở Jizan.

Hành động quân sự này nối tiếp chuỗi va chạm hỏa lực liên tục giữa hai bên, xảy ra ngay sau khi phía Riyadh bị cáo buộc tiến hành đợt không kích vào sân bay quốc tế ở thủ đô Sanaa thuộc Yemen vào giữa tháng.

Khói bốc lên từ khu vực nghi là nhà máy lọc dầu Saudi Aramco ở Jizan, Arab Saudi, hôm 25/7. Video: X/clashreport

Sự trỗi dậy và quá trình mở rộng ảnh hưởng của Houthi

Trải qua thời gian dài tạm ngưng các hoạt động quân sự trực tiếp, lực lượng Houthi ở Yemen vào ngày 20/7 đã đưa ra tuyên bố bắt đầu chiến dịch phong tỏa đường biển nhắm tới các tàu thuyền của Arab Saudi. Chỉ ba ngày sau đó, lực lượng này tiếp tục nã hỏa lực vào hai tàu chở dầu thuộc Arab Saudi với lý do các phương tiện này vi phạm quy định phong tỏa, chính thức kích hoạt một điểm nóng mới trong khu vực.

Từ lâu, Houthi đã tự định vị là nhân tố nòng cốt trong Trục Kháng chiến do Tehran gây dựng từ những năm 1980, đồng thời khẳng định sự gắn kết chiến lược sâu sắc với phía Iran. Sự viện trợ bền bỉ từ chính quyền Iran đã tái thiết kế Houthi từ một nhóm vũ trang rời rạc trở thành một thế lực quân sự đáng gờm tại khu vực, sở hữu kho khí tài hiện đại.

Mối liên kết chặt chẽ cùng sự phối hợp nhịp nhàng này biến Houthi trở thành công cụ chiến lược đặc biệt quan trọng trong các tính toán của Iran khi đối đầu với Mỹ.

Tổ chức này có tên chính thức là Ansar Allah (Những người ủng hộ Thánh Allah), khởi nguồn từ năm 1994 dưới hình thức một phong trào chấn hưng văn hóa thuộc dòng Hồi giáo Zaydi. Ghi nhận đến năm 2022, nhóm tín đồ theo dòng giáo phái này chiếm khoảng 35% tổng dân số tại Yemen.

Các cuộc tranh chấp quyền lực nội bộ tại Yemen đã bùng phát thành một cuộc nội chiến toàn diện từ năm 2014, thời điểm Houthi tiến quân chiếm giữ thủ đô Sanaa và lật đổ chính quyền của Tổng thống Abd-Rabbu Mansour Hadi - chính thể vốn nhận được sự công nhận từ cộng đồng quốc tế.

Đến tháng 3/2015, liên minh quân sự do Arab Saudi dẫn đầu đã khởi động đợt không kích quy mô lớn với sự hậu thuẫn về tình báo lẫn hậu cần từ Mỹ, Anh và Pháp nhằm vô hiệu hóa Houthi, khôi phục quyền lực cho chính quyền Tổng thống Hadi. Tới tháng 8/2015, lực lượng bộ binh của liên quân tiến vào thành phố cảng Aden, đẩy lùi Houthi khỏi khu vực phía nam nhưng không thể giải phóng thủ đô Sanaa cũng như các vùng lãnh thổ phía bắc Yemen.

Thành viên Houthi trong lễ duyệt binh tại Sanaa, Yemen tháng 9/2022. Ảnh: AP

Tiềm lực quân sự và quy mô kiểm soát lãnh thổ

Trong quá trình xung đột, Houthi đã liên tục ứng dụng các loại máy bay không người lái (UAV) và tên lửa để bắn phá các sân bay, hạ tầng năng lượng cùng các công trình then chốt của Arab Saudi. Bên cạnh đó, hệ thống phòng không của lực lượng này cũng từng nhiều lần bắn rơi các UAV của Mỹ và máy bay chiến đấu thuộc liên quân do Arab Saudi đứng đầu.

Tình hình giao tranh bước vào giai đoạn hạ nhiệt kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn do Liên Hợp Quốc làm trung gian bắt đầu có hiệu lực từ năm 2022. Phía Arab Saudi sau đó đã chủ động mở các cuộc đàm phán trực tiếp với Houthi, nhất là sau thời điểm bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Iran vào năm 2023, dù vậy một hiệp định hòa bình toàn diện giữa các bên vẫn chưa được thống nhất.

Lực lượng Houthi duy trì sự kiểm soát vững chắc tại khu vực phía tây Yemen, bao gồm dải bờ biển phía nam Biển Đỏ cùng một số vùng giáp ranh biên giới Arab Saudi. Theo số liệu từ Trung tâm Arab có trụ sở tại Mỹ, mặc dù vùng đất do Houthi nắm giữ chỉ chiếm khoảng 1/3 diện tích địa lý Yemen, nơi đây lại tập trung tới 70-80% dân số toàn quốc.

Dựa trên đánh giá từ nhóm chuyên gia Liên Hợp Quốc công bố vào năm 2024, lực lượng nhân sự của Houthi đã tăng lên mức khoảng 350.000 người, vượt trội hơn đáng kể so với con số 220.000 người vào hai năm trước đó và quy mô khiêm tốn 30.000 tay súng ở thời điểm năm 2015.

Song song với nhân lực, Houthi sở hữu nguồn khí tài vô cùng phong phú, từ tên lửa hành trình, tên lửa đạn đạo cho đến các loại UAV. Đáng chú ý nhất trong kho vũ khí của họ là dòng tên lửa đạn đạo siêu vượt âm Palestine-2 với tầm bắn đạt 2.150 km cùng vận tốc lên tới 19.755 km/h (gấp 16 lần vận tốc âm thanh), từng nhiều lần vượt qua mạng lưới phòng không nhiều lớp của Israel.

Tổ chức này không hề có ý định giấu giếm năng lực quân sự của mình mà thường xuyên công khai sức mạnh thông qua các đợt duyệt binh quy mô lớn ngay tại thủ đô Sanaa.

Khu vực lực lượng Houthi kiểm soát tại Yemen. Đồ họa: Open Street Map

Tính toán chiến lược và nguy cơ leo thang mới

Kể từ thời điểm xung đột bùng phát tại Dải Gaza vào tháng 10/2023, Houthi đã gia tăng các đợt bắn phá hướng vào lãnh thổ Israel, khẳng định đây là hành động can thiệp nhằm sát cánh cùng nhân dân Palestine. Lực lượng vũ trang Yemen này cũng liên tục công kích các tàu vận tải di chuyển trên Biển Đỏ, gây xáo trộn nghiêm trọng tuyến hàng hải thương mại đi qua vùng biển này.

Dù vậy, khi căng thẳng giữa Mỹ - Israel và Iran leo thang vào ngày 28/2, Houthi đã tỏ ra thận trọng hơn. Các nhà phân tích phương Tây cho rằng những tổn thất sau đợt đụng độ với phía Mỹ vào năm trước đã buộc nhóm vũ trang Yemen phải cân nhắc kỹ lưỡng trong việc phân bổ tài nguyên vũ khí trữ sẵn.

Mặt khác, Houthi phải dung hòa giữa nhiệm vụ hỗ trợ Iran và các mục tiêu chiến lược nội địa. Việc ngần ngại tham gia trực tiếp vào một cuộc chiến quy mô lớn tại Trung Đông xuất phát từ mong muốn bảo vệ bộ máy lãnh đạo cùng các hệ thống hạ tầng trước nguy cơ bị đánh phá, đồng thời ngăn ngừa các phe đối lập trong nước nắm lấy cơ hội phản công.

Mặc dù vậy, sự cố tấn công nhắm vào sân bay quốc tế ở Sanaa đã trở thành ngòi nổ làm thay đổi tình thế, thúc đẩy Houthi thực hiện các đợt tập kích hướng về phía Arab Saudi và đưa ra tuyên bố phong tỏa Biển Đỏ đối với các tàu thương mại của nước này.

Theo phân tích trên tờ New York Times từ các chuyên gia, chính quyền Tehran có khả năng đã tác động để Houthi gia tăng gây cản trở tuyến hàng hải Biển Đỏ, qua đó tạo thêm áp lực lên các quốc gia đồng minh của Mỹ ở Vịnh Ba Tư. Việc tuyến giao thông qua eo biển Hormuz rơi vào trạng thái tắc nghẽn suốt nhiều tháng qua đã biến Biển Đỏ thành con đường xuất khẩu dầu khí thay thế vô cùng quan trọng đối với Arab Saudi.

"Tình hình sẽ trở nên đặc biệt nghiêm trọng nếu Houthi mở rộng quy mô xung đột ra các khu vực như Biển Đỏ, eo biển Bab el-Mandeb, vịnh Aden hay thậm chí thực hiện các cuộc tấn công tầm xa vươn tới Địa Trung Hải và đi sâu vào Ấn Độ Dương", ông Ian Ralby - chuyên gia về luật biển kiêm Chủ tịch tổ chức nghiên cứu an ninh hàng hải Auxilium Worldwide nhận định.

Thành viên Houthi đứng gác tại sự kiện ở Sanaa, Yemen ngày 17/7. Ảnh: Reuters

Các động thái mở rộng mặt trận của Houthi xuất phát từ hai động lực chính: hiện thực hóa các tham vọng riêng tại Yemen và củng cố sự gắn kết với đồng minh Iran. "Tạo dựng thêm điểm nóng trên biển là cơ hội để Houthi gia tăng giá trị trong mắt Iran, đồng thời là bàn đạp giúp họ khẳng định vị thế và thúc đẩy các lợi ích chiến lược của mình", ông Ralby chia sẻ thêm.

Một số nhà phân tích đưa ra cảnh báo rằng cuộc tập kích nhắm vào tàu chở dầu của Arab Saudi có thể mới chỉ là khởi đầu cho chuỗi chiến dịch phong tỏa rộng lớn hơn trên các tuyến hải trình khác do Houthi thực hiện.

Đánh giá về tình hình, ông Hisham Al-Omeisy, chuyên gia phân tích về Yemen tại Viện Hòa bình châu Âu, nhận định đây là tín hiệu báo hiệu một giai đoạn căng thẳng mới. "Houthi theo đuổi một chương trình hành động riêng với tham vọng mở rộng vùng không gian kiểm soát. Tổ chức này muốn buộc Arab Saudi phải đưa ra thêm những nhượng bộ, đó là nguyên nhân chính khiến họ tuyên bố nhắm mục tiêu vào các tàu hàng của quốc gia này", ông đưa ra góc nhìn.

Chân thành cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Mời bạn tiếp tục khám phá thêm những góc nhìn sâu sắc và thông tin cập nhật qua các bài viết liên quan ngay bên dưới.