Nguyên nhân khiến hệ thống cảnh báo của Ukraine bất lực trước đợt không kích triển lãm drone tại Kiev

Việc còi báo động không kịp phát tín hiệu trong trận tập kích bằng tên lửa Iskander-M vào triển lãm drone ở khu vực ven Kiev có thể xuất phát từ sự chậm trễ trong khâu tiếp nhận và xử lý dữ liệu cảnh báo.

Cuộc tập kích bất ngờ và phản ứng từ người trong cuộc

Cô Yulia Gershun, một nhân chứng hiện diện tại sự kiện triển lãm thiết bị không người lái (drone) ở vùng ngoại ô Kiev vào ngày 24/7, chia sẻ rằng chuông cảnh báo đã hoàn toàn im lặng trước thời điểm tên lửa đạn đạo của Nga oanh tạc vị trí này. "Trận không kích đầu tiên giội xuống hết sức bất ngờ, làm cho nhiều người thời điểm đó không kịp hình dung điều gì đang xảy ra", cô nhớ lại.

Theo mô tả của Gershun, cô đã nghe thấy tiếng nổ của tổng cộng 4 quả tên lửa đạn đạo, trong đó phát nổ thứ hai diễn ra chỉ ít phút sau đợt oanh kích đầu tiên. Mặc dù vậy, cô không xác nhận rõ liệu tín hiệu báo động có được bật lên sau khi quả tên lửa đầu tiên phát nổ hay không.

Về phía các cơ quan chức năng Ukraine, họ không đưa ra bình luận chính thức về việc hệ thống báo động không hề phát tín hiệu trước đòn không kích. Dẫu vậy, ông Serhii Beskrestnov, hiện là cố vấn của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, từng đề cập tới vấn đề kỹ thuật này trong một bài viết đăng trên mạng xã hội vào giữa tháng.

"Tại sao trong một số trường hợp, chuông cảnh báo tên lửa đạn đạo chỉ bắt đầu rống lên sau khi mục tiêu đã bị trúng đạn?" – ông đặt câu hỏi ngay ở phần mở đầu của bài đăng.

Hiện trường triển lãm ở ngoại ô Kiev sau đòn tập kích của Nga hôm 24/7. Video: DSNS Ukraine

Vị cố vấn cho biết toàn bộ thông tin tình báo liên quan đến các vụ phóng hoặc mọi động thái chuẩn bị khai hỏa từ phía Nga đều do "những đối tác" cung cấp cho phía Ukraine, được hiểu là Mỹ cùng các quốc gia đồng minh.

"Chúng tôi không thể và cũng không cần thiết phải biết chính xác họ thu thập tin tức bằng phương thức nào. Dù vậy, ai cũng có thể đoán được nguồn dữ liệu cốt lõi đến từ việc quan sát các trận địa phóng thông qua vệ tinh và những công nghệ thu thập dữ liệu tên lửa hiện đại", ông chia sẻ thêm.

Phương thức Mỹ phát hiện các vụ phóng tên lửa đạn đạo

Mạng lưới giám sát đa tầng trên không gian và mặt đất

Hệ thống phòng thủ và cảnh báo tên lửa đạn đạo do Mỹ vận hành được cấu thành từ 3 lớp cơ bản: các vệ tinh do thám trên không gian, các trạm radar mặt đất cùng các trung tâm tiếp nhận, xử lý tin tức. Trong đó, hệ thống vệ tinh đóng vai trò như mắt thần trên không, tích hợp các cảm biến tầm nhiệt hồng ngoại để ghi nhận nhiệt lượng cực lớn từ luồng khí thải động cơ ngay khi tên lửa vừa rời bệ phóng.

"Vệ tinh không chỉ đơn thuần ghi nhận điểm nhiệt, mà còn nhận biết được điểm nhiệt đó đang di chuyển với vận tốc ra sao. Các kỹ sư chuyên trách sẽ phân tích những vệt nhiệt di chuyển tốc độ cao để đánh giá xem nó có trùng khớp với thông số của dòng tên lửa đạn đạo nào hay không, sau đó chia sẻ dữ liệu này cho các bên liên quan", tướng B. Chance Saltzman, Tư lệnh Lực lượng Vũ trụ Mỹ, từng giải thích vào năm 2024.

Ngay khi vệ tinh ghi nhận tín hiệu phóng, những đài radar cảnh giới tầm xa đặt dưới mặt đất của Mỹ sẽ tiếp sóng theo dõi mục tiêu trong không gian, từ đó tính toán chính xác tốc độ và quỹ đạo bay của đầu đạn.

Hệ thống cảnh báo tên lửa của Mỹ. Đồ họa: Youtube/SamEckholm

Vai trò của hệ thống radar AESA và trung tâm chỉ huy

Tiêu biểu trong số các thiết bị giám sát là đài radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA) AN/FPS-132 sở hữu hai mặt ăng-ten. Mỗi mặt đảm nhận quét một vùng không phận rộng 120 độ, tạo ra góc quan sát tổng cộng 240 độ với phạm vi theo dõi lên tới 4.800 km. Tổ hợp gồm 5 trạm AN/FPS-132 được Mỹ bố trí ở các vị trí chiến lược nhằm bảo đảm khả năng kiểm soát liên tục 24/7 đối với bầu trời Bắc Mỹ.

Toàn bộ lượng dữ liệu thu thập được sẽ nhanh chóng truyền về trung tâm chỉ huy, bao gồm Căn cứ Lực lượng Vũ trụ Buckley ở bang Colorado. Tại đây, các ăng-ten vệ tinh đặt trong các vòm bảo vệ sẽ thu nhận thông tin, chuyển tới lực lượng phân tích để xác minh và phát lệnh cảnh báo tức thì theo thời gian thực.

Quy trình vận hành hệ thống báo động không kích tại Ukraine

Cơ chế phản ứng khẩn cấp ở các đô thị

Ở Ukraine, trách nhiệm kích hoạt còi báo động không kích thuộc về các trung tâm điều hành khẩn cấp được xây dựng kiên cố sâu dưới lòng đất tại mỗi tỉnh, thành phố. Mỗi khi phát hiện nguy cơ tập kích từ phía Nga, các nhân sự dân sự tại đây có nhiệm vụ bật hệ thống loa báo động trên toàn đô thị để cảnh báo người dân trú ẩn trước khi lực lượng phòng không khai hỏa.

Trên màn hình radar giám sát tại trung tâm luôn hiển thị một vòng tròn màu xanh bao quanh thành phố. Nếu phương tiện bay không người lái (UAV) của Nga lọt vào vòng tròn này, chúng chỉ mất khoảng 7-8 phút để tiếp cận trung tâm đô thị.

Phần lớn thời gian làm việc của các nhân sự tại trung tâm là kiên nhẫn quan sát xem liệu UAV hay bom lượn có thực sự tiến sâu vào khu vực cảnh báo hay không, bởi các mục tiêu này hoàn toàn có thể chuyển hướng hoặc chỉ bay qua để tấn công nơi khác. Lực lượng vận hành thường hạn chế bật còi quá sớm nhằm tránh gây hoang mang không cần thiết hoặc làm giảm niềm tin của người dân vào tín hiệu báo động.

Hệ thống loa tại Ukraine trong ảnh chụp hồi năm 2022. Ảnh: BBC

Thách thức lớn từ tên lửa đạn đạo siêu vượt âm

Tuy nhiên, đối với mối đe dọa từ tên lửa đạn đạo, quy trình chờ đợi bị bãi bỏ và còi báo động bắt buộc phải phát tín hiệu ngay lập tức khi phát hiện vụ phóng. Loại tên lửa đạn đạo Iskander-M có khả năng lao đi với vận tốc cực lớn từ 7.400-8.600 km/h, khiến lực lượng phòng thủ rơi vào tình thế vô cùng thụ động do quỹ thời gian phản ứng bị thu hẹp tối đa.

"Tên lửa chỉ mất vỏn vẹn vài phút để tiếp cận Kiev sau khi rời bệ phóng", ông Beskrestnov nhấn mạnh.

Bên cạnh việc tự rà quét mối đe dọa bằng mạng lưới radar trong nước, các trung tâm này còn duy trì kênh liên lạc thông suốt với Quân đội Ukraine nhằm tiếp nhận thông tin tình báo trực tiếp cũng như dữ liệu chuyển giao từ các quốc gia đồng minh.

Theo đánh giá của ông Beskrestnov, chỉ một gián đoạn nhỏ trong chuỗi truyền tải dữ liệu cũng đủ khiến hệ thống báo động không kịp phát tín hiệu, đặc biệt là khi phải đối phó với tên lửa đạn đạo. "Bất cứ trục trặc kỹ thuật nào cũng có thể dẫn đến sự chậm trễ trong khâu tiếp nhận thông báo. Không có cơ chế nào đạt độ hoàn hảo tuyệt đối, do đó sai sót vẫn xảy ra và cảnh báo bị chậm trễ là điều khó tránh", ông phân tích.

Những hạn chế của mạng lưới cảnh báo và thiệt hại thực tế

Thực tế từ các cuộc xung đột tại Trung Đông cũng chứng minh mạng lưới cảnh báo tên lửa do Mỹ vận hành không phải lúc nào cũng hoạt động chuẩn xác.

Theo nhật báo New York Times, khoảng 20 quân nhân Mỹ đã bị thương trong lúc vội vã di chuyển tìm nơi trú ẩn khi Iran tiến hành đợt tập kích vào căn cứ không quân Muwaffaq Salti ở Jordan. Chi tiết này phản ánh việc họ không nhận được tín hiệu cảnh báo sớm để kịp thời di chuyển đến vị trí an toàn trước khi tên lửa Iran oanh tạc.

Trận không kích diễn ra ngày 17/7 vào căn cứ Muwaffaq Salti này đã cướp đi sinh mạng của 3 binh sĩ Mỹ, với nguyên nhân được cho là tên lửa đạn đạo đánh trúng trực diện khu vực nhà ở của lực lượng đồn trú.

Khoảnh khắc tên lửa Iran đánh trúng căn cứ Muwaffaq Salti ở Jordan hôm 17/7. Video: Al Jazeera

Mặt khác, ông Beskrestnov cũng lưu ý rằng việc quan sát qua vệ tinh có lúc gây ra tình trạng báo động giả. "Hiện tượng này xuất hiện do vệ tinh ghi nhận các hoạt động chuẩn bị thường diễn ra trước mỗi đợt phóng tên lửa, nhưng đòn tấn công sau đó lại bị hủy bỏ vì một lý do nào đó", vị cố vấn thông tin.

Liên quan đến vụ việc hôm 24/7, Bộ Quốc phòng Nga tuyên bố đã tiến hành tấn công vào triển lãm trưng bày các loại drone do Ukraine và nước ngoài sản xuất, vốn bị nghi ngờ sử dụng cho các mục đích "tấn công mục tiêu dân sự trên lãnh thổ Nga". Phía Không quân Ukraine cho biết đối phương đã bắn 3 quả tên lửa đạn đạo Iskander-M hoặc các biến thể cải tiến từ tên lửa phòng không S-400 vào khu vực, song lực lượng phòng thủ chỉ có thể đánh chặn được 1 quả.

Thông tin từ Cơ quan Công tố Ukraine cùng các đại diện ngành công nghiệp quốc phòng ghi nhận vụ tập kích khiến ít nhất 10 người thiệt mạng và khoảng 100 người khác bị thương. Mặc dù vậy, nhà báo Ukraine Yuliya Kyriyenko nhận định số lượng nạn nhân thực tế còn cao hơn đáng kể, bởi tên lửa đánh trực tiếp vào khu vực tập trung đông người ngoài trời, khiến nhiều nạn nhân "hoàn toàn không còn dấu vết".

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Hãy tiếp tục cuộn xuống để khám phá thêm nhiều bài viết hấp dẫn và thông tin cập nhật mới nhất ngay bên dưới!