Hiện tượng khí tượng nguy hiểm này đang ngày càng xuất hiện thường xuyên hơn với cường độ mạnh hơn, đặt hàng triệu người dân tại Mỹ và nhiều quốc gia châu Âu vào tình trạng báo động về sức khỏe và an toàn.
Vòm nhiệt là gì và hoạt động như thế nào?
Vòm nhiệt là hiện tượng khí tượng hình thành khi một vùng khí áp cao tạo thành "mái vòm" bao phủ một khu vực rộng lớn, duy trì trạng thái đó trong nhiều ngày hoặc thậm chí nhiều tuần. Nhà khí tượng học Brandon Buckingham của AccuWeather mô tả vòm này giống như một chiếc nắp khổng lồ — ngăn nhiệt lượng thoát ra ngoài đồng thời chặn đứng quá trình hình thành mây, từ đó duy trì nhiệt độ cao liên tục mà không có cơ chế hạ nhiệt tự nhiên.
Cơ chế hoạt động của vòm nhiệt diễn ra theo vòng tuần hoàn: không khí ấm bốc lên gặp phải lớp khí áp cao bị chặn lại, sau đó chìm xuống và bị nén lại, sinh ra nhiệt độ cực cao ngay sát bề mặt đất. Hệ quả là những khu vực rộng hàng trăm kilomet chìm trong cơn thiêu đốt kéo dài.
Hai vòm nhiệt hợp nhất đe dọa nước Mỹ dịp lễ Quốc khánh
Trung tâm Dự báo Thời tiết thuộc Cục Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Mỹ (NOAA) cảnh báo hai vòm nhiệt riêng biệt đang có xu hướng nhập lại thành một, khả năng đẩy nhiệt độ leo thang trên diện rộng tại Mỹ trong tuần này. Vòm nhiệt thứ nhất đang phát triển ở khu vực tây nam, trong khi vòm nhiệt thứ hai hình thành trên vùng biển cận nhiệt đới Đại Tây Dương.
Dự báo cho thấy hai hệ thống này sẽ kết hợp thành một vòm nhiệt quy mô lớn hơn, bao trùm miền đông nước Mỹ đúng vào dịp lễ Quốc khánh 4/7. Vùng Hồ Lớn và Minnesota có thể ghi nhận nhiệt độ vượt ngưỡng 32,2 độ C, còn các bang miền nam như Texas sẽ phải đối mặt với mức nhiệt trên 37,8 độ C. Đáng lo ngại hơn, từ khu vực trung nam xuống tới dải ven vịnh Mexico, chỉ số nhiệt thực tế có thể chạm đến 43,3 độ C.
Châu Âu chìm trong đợt nắng nóng kỷ lục
Không chỉ riêng nước Mỹ, châu Âu cũng đang hứng chịu tác động của một vòm nhiệt cực mạnh. Khối khí siêu nóng từ sa mạc Sahara bị mắc kẹt phía trên lục địa, gây ra đợt nắng nóng bất thường trải dài từ bán đảo Iberia sang tới vùng Tây Âu. Ngày 23/6, nước Pháp trải qua đêm nóng nhất kể từ năm 1947 — ngay sau một buổi chiều phá vỡ mọi kỷ lục nhiệt độ quốc gia khi nhiệt kế chỉ 37,8 độ C.
Nguyên nhân hình thành vòm nhiệt
Theo National Geographic, vòm nhiệt không đơn thuần là nắng nóng thông thường — nó đòi hỏi những điều kiện khí tượng đặc thù và thường bắt nguồn từ sự thay đổi trong các mô hình lưu thông khí quyển. Khi những biến động này làm gián đoạn dòng tia — luồng gió mạnh di chuyển từ tây sang đông theo hình lượn sóng — các vùng đất bên dưới có thể rơi vào thời tiết cực đoan: nắng nóng dữ dội, lũ lụt, giá lạnh, mưa bão hay hạn hán.
Khi các vòng lặp phía bắc và nam của dòng tia trở nên quá lớn, toàn bộ hệ thống giảm tốc hoặc đứng yên hoàn toàn, khiến vùng khí áp cao bị đình trệ và vòm nhiệt được hình thành. Các mô hình khí hậu đại dương như El Niño hay La Niña cũng đóng vai trò trong việc tạo nền tảng cho vòm nhiệt thông qua việc làm thay đổi dòng khí lưu thông khi nhiệt độ mặt biển cao hơn mức bình thường.
Hệ thống khí áp cao kìm hãm không khí ấm bốc lên, ngăn mây hình thành và duy trì thời tiết khô nóng kéo dài. Khi bức xạ Mặt Trời tiếp tục đổ xuống mặt đất mà không bị mây che chắn, nhiệt lượng tích tụ bên trong vòm ngày càng gia tăng.
Vòm nhiệt di chuyển ra sao?
Vòm nhiệt thường có xu hướng đứng nguyên một chỗ hoặc dịch chuyển rất chậm, phủ rộng trên các vùng lãnh thổ lớn. Hướng di chuyển và thời gian duy trì của vòm nhiệt phụ thuộc chủ yếu vào mô hình lưu thông khí quyển, trong đó dòng tia đóng vai trò then chốt. Chuyên gia Buckingham cho biết vị trí của dòng tia quyết định một khu vực bị vòm nhiệt "giam cầm" trong bao lâu và liệu luồng không khí mát từ các vĩ độ cao hơn có thể tràn vào hay không.
Khi dòng tia suy yếu hoặc thay đổi hướng, vòm nhiệt có thể mở rộng hoặc dịch chuyển sang địa bàn mới. Ngược lại, khi dải khí áp cao tan vỡ, nhiệt độ nhanh chóng hạ xuống và vòm nhiệt tiêu tan.
Biến đổi khí hậu đang khuếch đại vòm nhiệt
Báo cáo năm 2023 của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu xác nhận rõ ràng: các đợt nắng nóng khắc nghiệt, bao gồm vòm nhiệt, đang xuất hiện thường xuyên hơn và dữ dội hơn trên hầu hết các vùng đất kể từ thập niên 1950. Khi nhiệt độ đại dương và đất liền tăng lên, tác động của từng đợt vòm nhiệt cũng bị nhân lên. Hạn hán và nắng nóng còn làm cạn kiệt độ ẩm trong đất, khiến lượng nước bốc hơi làm mát tự nhiên giảm đi đáng kể.
Giáo sư Hannah Cloke — chuyên gia khí tượng học và khoa học khí hậu tại Đại học Reading — giải thích rằng bầu khí quyển ấm hơn hoạt động như một "bàn đạp tăng tốc": khi vòm nhiệt hình thành từ điều kiện khởi đầu đã nóng hơn, chúng sẽ dễ dàng tạo ra các đợt sóng nhiệt mạnh mẽ hơn. Các nhà khoa học cảnh báo rằng dù vòm nhiệt vẫn nằm trong phổ biến động thời tiết tự nhiên, biến đổi khí hậu đang đẩy tần suất và mức độ nguy hiểm của chúng lên một tầm cao mới.
Vòm nhiệt ảnh hưởng đến sức khỏe con người ra sao?
Chuyên gia Mostafijur Rahman — nhà nghiên cứu về tác động của thời tiết cực đoan đối với sức khỏe tại Đại học Tulane — cảnh báo rằng điều kiện nóng ẩm bên trong vòm nhiệt có thể gây ra những nguy cơ y tế nghiêm trọng, trong đó nguy hiểm nhất là làm tê liệt hệ thống làm mát chính của cơ thể: tuyến mồ hôi.
Thông thường, cơ thể người hạ nhiệt nhờ quá trình mồ hôi bốc hơi khỏi da. Tuy nhiên, khi độ ẩm không khí quá cao như trong vòm nhiệt, mồ hôi không thể bay hơi hiệu quả, dẫn đến thân nhiệt tăng vọt. Hệ quả lần lượt là mất nước, kiệt sức nhiệt và nguy cơ đột quỵ nhiệt — những tình trạng có thể đe dọa tính mạng nếu không được can thiệp kịp thời.
Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài viết. Nếu bạn quan tâm đến các vấn đề thời tiết, khí hậu và môi trường, đừng bỏ qua những bài viết liên quan ngay bên dưới — chắc chắn sẽ có thêm nhiều thông tin thú vị và hữu ích đang chờ bạn khám phá.
Ý kiến bạn đọc (0)